Jeugdige noodkreten brengen echtscheiding in diskrediet; Helft huwelijken in VS sneuvelt

Misdaad onder kinderen, tienerzwangerschappen en zelfmoordpogingen van jongeren hebben in de Verenigde Staten de aandacht gevestigd op de gevolgen van echtscheiding voor de kinderen. In het land waar een op de twee huwelijken binnen 10 jaar spaak loopt staat de echtscheiding-op-aanvraag nu ter discussie.

WASHINGTON, 5 APRIL. “Ik ga nu een rollenspel spelen”, zegt de bebaarde sociale werker op luchtige toon. “Ik ben een jongetje van zes jaar oud en ik woon bij pappa. Een uur voordat ik mamma zou moeten bezoeken, zegt pappa: 'Je kunt niet naar mamma toe. Haar cheque is niet aangekomen'. Wie wil reageren?” Niemand. In het bibliotheekzaaltje met slordig gestapelde dozen, een schoolbord en twintig mannen en vrouwen op verspreid opgestelde stoelen heerst een grafstemming.

Normaal doen Amerikanen gretig mee aan groepsdiscussies, maar hier niet. De man links in trainingsjack opent de ogen, de vrouw middenvoor zit te knikkebollen. Op last van de rechter moeten ze zich vier uur lang verdiepen in een vraag waar ze in al hun persoonlijke ellende nauwelijks aan toe komen: hoe komt hun echtscheiding aan bij de kinderen? In deze voorstad van Washington, Alexandria, en in steeds meer gerechtsdistricten en deelstaten probeert de rechter de aanvragers van echtscheiding deze rudimentaire cursus op te dragen als noodzakelijke voorwaarde. No course, no divorce. Het gaat er niet om de verbitterde echtelieden van hun voornemen af te houden - daarvoor is het ontbindingsproces reeds te ver voortgeschreden - maar om de kinderen zoveel mogelijk te sparen.

De groeiende kindermisdaad, de vele tienerzwangerschappen, zelfmoordpogingen en andere jeugdige noodkreten hebben de aandacht van het Amerikaanse publiek en van de autoriteiten gevestigd op opvoeding en gezin. Na het debat over de de éénoudergezinnen komt nu de echtscheiding aan de orde. Anno 1995 wordt de vraag niet meer ontweken: is echtscheiding-op-aanvraag, een verworvenheid van de jaren zestig, niet te ver doorgeschoten? Het is een politiek penibel debat omdat zoveel deelnemers, van links tot rechts, van atheïstisch tot radicaal evangelisch, zelf zijn gescheiden.

In sommige deelstaten wordt gediscussieerd over een verplichte wachttijdvoorafgaand aan een huwelijk. Er is toch ook een door de wetgever opgelegde denkpauze tussen aanvraag en aanschaf van een vuurwapen? Politie-agenten speuren naar Dead Beat Dads, die geen alimentatie betalen. Sociale werkers en psychologen zien een nieuwe markt in therapieën om bedreigde huwelijksrelaties te lijmen.

Professor David Olson van de universiteit van Minnesota heeft een vragenlijst samengesteld voor verloofden. Volgens hem kan die lijst in 80 tot 85 procent van de gevallen voorspellen welke huwelijken zullen slagen. Eens of oneens? “Ik geloof dat de meeste onenigheid die we nu hebben, zal ophouden na het huwelijk” of “Mijn partner en ik zijn akkoord over de mate waarin we de huishoudelijke taken delen”. Sommigen hebben hun verloving na het in vullen van de test verbroken omdat ze tot de ontdekking kwamen dat hun verwachtingen op wishful thinking waren gebaseerd.

De van literatuurverwijzingen voorziene syllabus van de snelcursus Children Cope with Divorce geeft ontluisterende cijfers over de Verenigde Staten: één op de twee stellen scheidt binnen tien jaar na het huwelijk. De Amerikaanse katholieke kerk heeft zich al aan deze situatie aangepast door huwelijken van scheidende gelovigen kerkrechtelijk nietig te verklaren, alsof ze nooit hebben plaatsgevonden. Zonder deze praktijk, waar de paus zijn twijfels over heeft, zou het 's zondags akelig leeg blijven in de kerk.

Volgens onderzoekers sneuvelen veel huwelijken vlak na het krijgen van het eerste kind, omdat dan de relatie wat zakelijker wordt. Meestal neemt de vrouw het initiatief tot de scheiding. “Mannen zijn conservatiever en hebben de economische macht. Ze ontkennen vaak de problemen in het huwelijk”, aldus sociaal werker Schroeder. “De moeder wil dan de lasten niet meer dragen.”

In 1981 bereikte het scheidingspercentage in de Verenigde Staten een piek, sindsdien daalt het nauwelijks. Sinds 1990 maken meer mensen deel uit van tweede huwelijken dan van eerste. Ruim vier vijfde van de gescheiden partners hertrouwt binnen vijf jaar maar die tweede huwelijken zijn in veel groter gevaar dan de eerste. Wie eenmaal is gescheiden, vindt vaak ook geen soelaas bij de volgende partner.

Het gevolg is dat steeds meer Amerikaanse kinderen het met de scherven van eerste, tweede en soms zelfs derde of vierde huwelijken moeten doen. Hoe meer scheidingen des te erger de gevolgen: een lager gezinsinkomen, minder tijd voor de kinderen en daardoor voor hen grotere problemen op school, meer depressie, meer huwelijksproblemen later. “Je krijgt cumulatieve effecten”, zegt hoogleraar psychologie Lawrence A. Kurdek in een voorpagina-artikel in The New York Times. “Je verliest of wint heel wat meer dan een ouder; je verandert van huishoudens, scholen, vrienden. De kinderen schieten opnieuw wortel, raken ontworteld. Hun gevoel voor stabiliteit wordt behoorlijk door elkaar geschud.”

Een onderzoekster uit Berkeley, Judith Wallerstein, volgde vanaf 1970 131 kinderen uit echtscheidingen in de verwachting dat alle wonden uiteindelijk zouden worden geheeld. Het resultaat viel haar tegen. Bij de helft van de kinderen uit verbroken huwelijken blijven de ouders bitter over elkaar. Drie op de vijf kinderen zullen zich verworpen voelen door tenminste één van de ouders. Meer dan de helft van de bestudeerde kinderen wijten hun psychologische problemen aan de echtscheiding.

De zwakte van Wallersteins studie, “Second Chances: men, women, and children a decade after divorce” is dat ze haar groep kinderen niet vergelijkt met kinderen uit ongebroken gezinnen die theoretisch even ongelukkig zouden kunnen zijn. Toch is Wallerstein niet de enige die op nadelige effecten wijst. In de publiciteit volgen de voorbeelden van langdurige, pijnlijke scheidingsprocedures en ontvoeringen door buitengesloten vaders elkaar op.

De juridische procedures voor echtscheiding zijn ingewikkelder geworden nu de kinderen niet meer automatisch aan de moeder worden toegewezen. Marcia Clarke, de openbare aanklager in de zaak tegen de voormalige footballster, O.J. Simpson, werd voor de rechter gedaagd door haar ex-man omdat ze door de zwaarte van de zaak 's avonds moest overwerken. Haar ex vond dat hij beter voor de kinderen kon zorgen omdat hij vroeg klaar is met zijn werk. De rechter kan in Amerika ten alle tijde de voogdij veranderen “in de beste belangen van het kind”. Schroeder en zijn collega Rho Silberglatt raden advokaten en rechtsprocedures af omdat de onzekerheid van de kinderen er alleen maar door wordt verlengd. Er zijn speciale scheidsrechters die voor een schappelijk prijsje de scheiding kunnen schikken.

Bij sommige cursussen worden kinderen van gescheiden ouders aan het woord gelaten. Silberglitt laat kindertekeningen aan haar sombere toehoorders zien. Er zijn veel gescheurde harten bij. Een tekening laat een vrouw zien die in een helft van een rechthoek slaapt, de andere helft is leeg. “Het zou me gelukkig maken als mijn vader nog één weekend bij ons zouden kunnen slapen”, zegt de begeleidende tekst. Een andere tekst: “Als ik naar mamma's huis ga, mis ik mijn vader. In het huis van mijn vader mis ik mijn moeder.”