De tijdmachine spreekt voor zich in ons Indië

Moeder Dao de schildpadgelijkende. Documentaire compositie: Vincent Monnikendam. In: Amsterdam, Cinecenter; Den Haag, Haags Filmhuis.

Een monumentale Nederlandse televisieproduktie van de NPS, die 1,2 miljoen gulden kostte, maar waar geen meter nieuwe film voor gedraaid werd, won tijdens het afgelopen International Filmfestival Rotterdam de prijs van de Kring van Nederlandse Filmjournalisten (KNF), met de aanbeveling Moeder Dao de schildpadgelijkende alsnog in de bioscoop uit te brengen. Daar werden de originele opnamen immers ooit voor bestemd; samensteller van de 'documentaire compositie' Vincent Monnikendam beperkte zich in zijn keuze tot in Nederlands-Indië gedraaid 35mm-filmmateriaal zonder geluid uit de periode 1912-1933. Uit verschillende bronnen verzameld materiaal besloeg in totaal 120 uur, die Monnikendam terugbracht tot negentig minuten. Voor de geluidsband componeerde Jan-Dries Groenendijk een klankbeeld, dat zo veel mogelijk authenticiteit toevoegt, maar toch ook herkenbaar kunstmatig blijft, als om te onderstrepen dat het hier een interpretatie betreft van verloren geluiden. Gedichten en andere teksten, waaronder het scheppingsverhaal volgens de bewoners van het eiland Nias, vervolmaken de compilatie. Daarnaar verwijst ook de titel Moeder Dao de schildpadgelijkende, want deze godin was het die volgens de Niassers van lichaamsvuil een bolletje draaide en zo de wereld schiep.

Woest en ledig is het landschap in het begin van de film, totdat de man in het witte tropenkostuum zich aandient. Hij speelt de belangrijkste bijrol in dit verhaal: als ontdekkingsreiziger, minzaam observator, zendeling, antropoloog, planter, patserige profiteur of zelfs, in een onthullend scènetje, kwajongen die de spot drijft met de gracieuze bewegingen van de inlanders. Hij, de kolonisator, is vooral de man achter de camera, de anoniem blijvende auteur van dit verhaal, die in kaart brengt en afstand houdt.

De hoofdrol is voor de Indonesiërs, voor vele volken en individuen. Voor koelies, Papoea's, een sigaret rokende zuigeling, bedienden, roeiers, arbeiders. Wie ze precies zijn, waar, wat en hoe, laat staan waarom, dat wordt in de film niet verteld. Er zou een dik boek over te schrijven zijn, maar dat interesseert Monnikendam niet; hij heeft het land nog nooit bezocht en heeft er geen bijzondere sentimentele band mee.

Moeder Dao de schildpadgelijkende moet voor al diegenen die wel zo'n band hebben, een feest der herkenning opleveren. Wie er naar kijkt als filmliefhebber voelt zich ook steeds verleid en verrukt door de kracht van de beelden en de compromisloze montage van Monnikendam en zijn editor Licky Zydower, die het aandurfden deze bizarre tijdmachine voor zichzelf te laten spreken. Je weet niet wat je ziet, en dat is in dit geval een aanbeveling.