'Paus wil met nieuwe encycliek andersdenkenden intimideren'

In zijn jongste encycliek oordeelt paus Johannes Paulus II hard over anticonceptie, abortus en euthanasie. Het document wemelt volgens theoloog Hans Küng van de tegenstrijdigheden. Mensen in gewetensnood hebben behoefte aan bemoediging, niet aan een reprimande.

De katholieke theoloog Hans Küng (67) doceert sinds 1960 aan de universiteit van Tübingen. Tot 1979 was hij hoogleraar aan de katholieke theologische faculteit. Sinds het Vaticaan de kerkcriticus de kerkelijke lesbevoegdheid heeft ontnomen, is hij, buiten de theologische faculteit om, gewoon hoogleraar in de oecumenische theologie.

De vorige week donderdag uitgebrachte encycliek 'Evangelium vitae' veroordeelt in een adem geboortenregeling, abortus en euthanasie. Hoe bindend zijn deze uitspraken voor katholieken?

Küng: “Het valt wel op dat in het document het woord 'onfeilbaar' constant wordt vermeden. Dit omstreden begrip wordt door het Vaticaan al lang gemeden. Maar de paus heeft zijn aanspraak op onfeilbaarheid natuurlijk niet opgegeven, in tegendeel. In deze encycliek wordt bij de genoemde veroordelingen al het gezag gemobiliseerd dat een paus maar kan inzetten: Petrus, bijbel, traditie en een kennelijke consensus van de kerk. Op die manier wil hij andersdenkenden onder de bevolking, de clerus en het episcopaat van meet af aan intimideren en kritische theologen tot zwijgen brengen.”

Maar 'onfeilbaar' is de paus toch alleen maar wanneer hij uitdrukkelijk ex cathedra spreekt.

Küng: “De voorzitter van de Duitse bisschoppenconferentie Karl Lehmann heeft gelijk wanneer hij zegt, dat de paus hier, net als bij dogma's over Maria en over de paus uit 1854, 1870 en 1950 'definitief en met ultiem gezag' spreekt en 'met de hoogste zekerheidsgraad van zijn ambt'. Dat zijn echter alleen maar andere woorden voor 'onfeilbaar'. Veel katholieken weten niet dat er twee soorten onfeilbaarheid zijn: de 'buitengewone' onfeilbaarheid van een uitspraak van een paus of concilie, en de 'gewone', normale onfeilbaarheid waarvan sprake is wanneer het gehele episcopaat en de paus over een kwestie van geloof of van zeden overeenstemming bereiken.

“En dit doet de paus nu precies in de omstreden kwesties. Men kan derhalve, hoe goed dat katholieke theologen ook zou uitkomen, het centrale dogmatische vraagstuk van de onfeilbaarheid niet uit de weg gaan.”

Wat blijft er nog aan gewetensvrijheid voor de gelovigen en aan leervrijheid voor de theologen over?

Küng: “Niets. Bij een onfeilbare leer is er volgens Roomse opvattingen noch vrijheid van geweten, noch vrijheid van academisch onderwijs. Gelovigen en theologen moeten hun geweten ondergeschikt maken aan de onfeilbare leer. Tegenspraak wordt niet meer geduld. Bij overtreding riskeren theologen de intrekking van hun leerbevoegdheid.”

Tegelijkertijd roept de paus de gelovigen op tot actief verzet tegen staatswetten die onder bepaalde voorwaarden abortus of euthanasie toestaan.

Küng: “Dat is slechts een van de talrijke tegenstrijdigheden in deze encycliek. Wanneer het om posities van de kerk gaat, moeten de gelovigen zelf in een democratische maatschappij weerstand bieden. In de kerk moeten ze echter alleen gehoorzaam zijn en zwijgen, zelfs wanneer hun geweten tot een andere overtuiging voert. Vanzelfsprekend verdient de paus steun wanneer hij een 'abortusmentaliteit' bestrijdt, of wanneer hij wijst op de individuele waardigheid van de stervende mens. Maar met zijn onbarmhartige rigorisme doet hij geen recht aan de talloze mensen die in grote nood voor een moeilijke gewetensvraag staan. Veel vrouwen zijn terecht geschokt wanneer zij wegens een abortus in feite als moordenaars worden gecriminaliseerd.”

Dat strookt blijkbaar met het duistere wereldbeeld van de paus. Johannes Paulus II deelt de mensheid op in een 'cultuur van het leven' en een 'cultuur van de dood'.

Küng: “Een apocalyptisch aandoende zwart/wit-voorstelling. Men kan toch niet iedereen als 'samenzweerder tegen het leven' afschilderen die uit verantwoord ouderschap aan anticonceptie doet. Of die in kwesties van prenatale diagnose, abortus of euthanasie in grootste gewetensnood anders beslissen dan de paus. Of die als artsen, verpleegkundigen en vertrouwelingen de betrokkenen daarbij helpen. Of die als volksvertegenwoordiger bij de abortuswetgeving uit innerlijke overtuiging bijvoorbeeld voor een genetische indicatie pleiten. In deze intiemste kwesties van het menselijk leven en in dikwijls deprimerende gewetensvragen hebben de mensen de stem van de Goede Herder nodig en niet die van de strenge zeloot.”

Welke gevolgen zal de encycliek binnen de katholieke kerk en op de profane samenleving hebben?

Küng: “De paus stelt in zijn 'Evangelie van het leven' absoluut noodzakelijke eisen aan levenbeginselen die veel mensen na aan het hart liggen en die ook de mijne zijn. Maar door extreme standpunten in de omstreden kwesties zal hij helaas de katholieke kerk nog meer polariseren dan hij al deed. Eén ding zal hij echter niet bereiken - dat werd al duidelijk op de wereldbevolkingsconferentie in Kairo (najaar 1994, red.): de hele mensheid zijn rigoureuze morele standpunten opdringen. Ook bisschop Lehmann heeft het sombere vermoeden van een golf van woede onder de bevolking als de paus geboortenregeling, beperking van de bevolkingsgroei en zwangerschapsonderbreking 'in diepste wezen' over een kam scheert. De encycliek zal helaas geen vraagstukken van de mensheid oplossen. Zij zal ze veeleer vergroten.” © Der Spiegel/NYT Syndicate 1995