'Het is misschien ingewikkeld, maar wel Europa'

Hoe hebben Europese luchthavens zich aangepast aan Schengen, het verdrag voor opheffing van de paspoortcontrole tussen de Benelux, Frankrijk, Duitsland, Portugal en Spanje? Schiphol worstelt met een fraudegevoelig open-grenskaartje, in Parijs wordt voorlopig nog steekproefsgewijs gecontroleerd en Madrid kampt in de aankomsthal voor niet-Schengen-vluchten met ruimtegebrek en lange wachttijden voor de paspoortcontrole. Frankfurt lijkt Schengen nog het beste aan te kunnen. Maar: “Een gat in het grote Schengen-net maakt de hele overeenkomst waardeloos.”

De grondstewardess aan de incheck-balie van Lufthansa op Schiphol heeft het al opgegeven om Schengen-reizigers nog om een paspoort te vragen - een veiligheidsmaatregel die formeel nog wel geldt. “Ik ben het er niet mee eens dat iedereen zomaar doorloopt”, zegt ze “maar als ik om een paspoort vraag, is de reactie: we hadden toch open grenzen? Dus zeg ik nu: loop maar door.”

Wie een boardingpass naar een Schengen-bestemming heeft, krijgt van Schiphol een groen magneetkaartje. Daarmee kan de 'Schenger', nadat hij in de vertrekhal is opgegaan in de massa van 'niet-Schengers', zonder paspoortcontrole via elektronische tourniquettes het vliegtuig in.

De kaart is 'strikt persoonlijk', maar er staat geen naam op en hij kan in de vertrekhal aan iedere willekeurige reiziger van over de hele wereld worden doorgegeven. Het kaartjessysteem is uniek, want Schiphol is de enige luchthaven in de zeven Schengen-landen die de ruimtelijke scheiding van Schengen en niet-Schengen-reizigers nog niet gereed heeft, maar wel al meedoet.

De marechaussees die de reizigers zonder Schengen-kaartje aan de gate moeten controleren, lijken nog niet helemaal gewend aan hun nieuwe dienstregeling. “Hier staat normaal gesproken een marechaussee”, zegt de stationmanager van Lufthansa die de pasjes verzamelt van de Schengen-reizigers naar Frankfurt, omdat de tourniquettes even dienst weigeren, “maar die is er niet vandaag”. Dat betekent dat vandaag iedereen op vlucht LH 4257 - Schenger of niet-Schenger - zonder paspoortcontrole naar Frankfurt vertrekt. “Wij begrijpen er soms ook niets meer van”, zegt de station-manager. De ongecontroleerde vlucht uit Schiphol komt aan in het Schengenbereich van de luchthaven van Frankfurt. Iedereen in deze ruimte, die door muren en strengbewaakte controleposten is gescheiden van het Non-Schengenbereich, kan zonder paspoortcontrole naar buiten. Vijf Britse zakenmannen die nog nooit van het woord Schengen hadden gehoord, vinden het een goede uitvinding. In Amsterdam hebben ze geen paspoort hoeven te laten zien en hier mogen ze ook al gewoon doorlopen. “Ik weet niet wat dat Schengen is, maar we horen er kennelijk toch bij”, lacht er een.

De luchthaven van Frankfurt was ruim op tijd met de verbouwing voor Schengen. “Het verdrag van Schengen is in 1985 getekend, dus we wisten al heel lang aan welke voorwaarden we moesten voldoen”, zegt P. Weisskopf, medewerker van de Centrale Verkeersleiding van de Frankfurtse luchthaven. In oktober van vorig jaar was het Europa-pavillion al gereed, een vertrekhal waar de maatschappijen Sabena, KLM en Air France hun balies hebben. Daarnaast zijn de buitenlandse gates B3 tot B9 en D21 tot D26 omgebouwd tot Schengengates en zijn muren en glazen wanden gebouwd om de stroom Schengen-reizigers van niet-Schengen-reizigers te scheiden. Iedere pascontrole heeft twee posten: een voor EU-landen en een voor het 'echte buitenland'. Bij deze laatste post wordt reizigers het hemd van het lijf gevraagd: heeft u een visum, waarom reist u, en hoeveel geld heeft u bij zich? Ook wordt gekeken of de persoon voorkomt in het SIS, het gemeenschappelijke computerbestand voor gezochte personen van Schengen. “Het zal niet gebeuren dat personen uit derde landen zich op wat voor manier dan ook mengen met Schengen-passagiers, zegt Weisskopf. “Dat hebben we ruimtelijk volstrekt zeker gesteld.”

Een en ander kan nog wel worden geperfectioneerd, zegt Weisskopf. Zo moeten hier en daar nog borden met 'internationaal' worden weggehaald of lichtbakken worden aangebracht en een aantal taxfree-winkels gebouwd. De begrippen buitenland en binnenland mogen niet meer op de borden voorkomen. “Het begrip binnenland heeft een nieuwe betekenis gekregen, want het omvat nu alle Schengen-landen”, zegt Weisskopf. De nieuwe borden geven een “bewegingsrichting” aan. “Door het gate-nummer te volgen, komen reizigers vanzelf aan in de Schengen- of de niet-Schengen-ruimten en passeren ze vanzelf de paspoortcontrole of niet.”

Het plaatsvervangend hoofd van de Duitse grensbewaking op de luchthaven, Rippert, verzekert dat in de Schengen-zones geen paspoorten meer worden gecontroleerd. Over reizigers uit Schiphol zegt hij zich geen zorgen te maken. “Ik heb geen informatie dat het administratieve systeem op Schiphol niet functioneert”, zegt hij. “We vertrouwen onze Nederlandse vrienden”. En nu blijkt dat de grenskaartjes op Schiphol zomaar kunnen worden doorgegeven? “Als die bewering klopt, moet dit worden besproken met het hoofdbureau van de grensbewaking in Koblenz”, zegt Rippert. “In bijzondere gevallen kunnen dan de mechanismen uit het Schengen-handboek in werking worden gesteld die de veiligheid moeten garanderen.”

Een grensbewakingsbeambte die het gesprek heeft aangehoord - maar zelf eigenlijk niet geautoriseerd is iets te zeggen - kan het haast niet geloven. “Kunnen die kaartjes op Schiphol echt zo van hand tot hand gaan?” Een beetje zuchtend zegt hij: “Een gaatje in het grote Schengen-net maakt de hele overeenkomst waardeloos.” Maar aan de andere kant vindt hij dat je voor zoiets grandioos als opheffing van de grenscontroles ook iets over moet hebben. “Ik woon in het Saarland en ben daar omringd met grenzen. Het is toch prachtig dat ik die nu zonder controle over kan steken. Dan wil ik die paar foutjes in de aanloop wel over het hoofd zien.” Schengen brengt de Europese landen volgens hem dichter bij elkaar. “Het is mischien ingewikkeld, maar het is wel Europa”, zegt hij. Maar na nog even te hebben nagedacht zegt hij: “Als dat systeem op Schiphol niet waterdicht is, waarom controleren ze aan de gates dan niet gewoon de paspoorten?”

Op de luchthaven van Charles de Gaulle in Parijs kennen alle grenswachters het probleem van Schiphol. Vluchten uit Schiphol krijgen in de espace Schengen een bijzondere behandeling. In het kantoor van de immigratiedienst laat een immigratiebeambte de instructie zien die het Franse ministerie van binnenlandse zaken hem op 23 maart heeft verstuurd. “U voert op de aansluitingen met Schiphol steekproefsgewijze controles uit om na te gaan of de passagiers afkomstig van deze luchthaven aan de voorwaarden voldoen die hen toestaat gebruik te maken van het vrije verkeer”, zo staat er. Staatssecretaris Schmitz van justitie mag vorige week in de Tweede Kamer dan verklaard hebben dat het pasjessysteem op Schiphol volstrekt veilig is, in Frankrijk wordt daar kennelijk anders over gedacht. “Schiphol doet wat ons betreft nog niet mee met Schengen”, legt de immigratiebeambte uit. Nee, het is helemaal niet ingewikkeld, zegt hij. “Mensen zoals u, die er Europees uitzien, laten we door. Maar anderen worden af en toe gecontroleerd. In juni evalueren we aan de hand van het aantal onregelmatigheden wat de risico's zijn. Niets verbiedt ons om eventueel weer systematische controles te gaan uitvoeren.”

De immigratiebeambte begrijpt niet waarom Frankrijk heeft toegestaan dat Schiphol al met Schengen meedoet. De luchthavens van Marseille en Nice, die ook nog niet klaar zijn, worden voorlopig toch ook nog als niet-Schengen-gebied beschouwd? Behalve de kwantiteit van de illegalen speelt ook de kwaliteit een rol, zegt hij. “Amsterdam is een haven van drugs. Als iemand alleen clandestien Frankrijk binnenkomt, is de schade nog te overzien. Maar als het dan ook nog drugshandelaars zijn... Ik begrijp niet dat we dit risico met Schiphol hebben genomen.”

Schengen is toch al niet makkelijk te beheren, vindt hij. Er is vooral een probleem met de visa, waarvoor nog geen geharmoniseerde wetgeving bestaat. “Vanochtend was er een groep Brazilianen die via Parijs naar Frankfurt wilde. Ze hadden wel een Duits maar geen Frans visum. Dus hebben we ze een Frans visum voor een dag uitgereikt, en moeten we maar hopen dat ze straks niet via de open grenzen weer illegaal terugkomen. Voor dit probleem heeft het Schengen-verdrag geen oplossing.” Overstappen in een Schengen-land kan ook niet zomaar meer. “Vanmorgen hadden we hier twee Indiase studenten die met 500 dollar op zak via overstappen in Parijs en Frankfurt door wilden naar Polen. Wij hebben die overstap in Frankfurt toen maar even laten wijzigen in Wenen.” Wenen ligt nu nog buiten het Schengen-gebied.

Solidariteit en samenwerking dat is volgens de grensbeambte de basis voor het succes van Schengen. “Als wij denken: ze gaan toch naar Duitsland, dus het kan ons niet schelen, dan wordt Schengen binnen een jaar een grote catastrofe van elkaar kruisende immigratiestromen.”

In de aankomsthal van de Schengen-pier van de luchthaven Barajas in Madrid houdt een agent van de Guardia Civil de binnenkomende bagage in de gaten. “Vanochtend kwam hier een vlucht aan uit Kenia via Parijs. Bleek dat ze in Parijs de bagage niet hadden gecontroleerd. Als ze willen dat dat Schengen-verdrag werkt, moeten ze in Parijs wel de bagage controleren”, zegt hij geïrriteerd. Hij houdt een man aan die bezig is zijn koffer van de band te halen. “Waar komt u vandaan?” De man zegt een beetje geschrokken dat hij uit Miami komt, via Parijs. Aan het label is te zien dat de tas nog niet is gecontroleerd. “Ziet u wel”, zegt de agent “dit bedoel ik nou.” Nee, het verdrag werkt nog niet zoals het zou moeten. “Als het goed zou werken, zou ik hier nu niet staan.” Zijn collega van de politie hoeft niet lang na te denken over de vraag of Schengen Europa veiliger maakt. “Het is heel simpel: alles wat meer vrijheid betekent voor reizigers, betekent ook meer vrijheid voor delinquenten.”

Niet bekend

De inwerkingtreding van het verdrag van Schengen heeft Barajas “het leven moeilijk gemaakt” , zegt Antonio Torrejón, de woordvoerder van de luchthaven. De verbouwing heeft meer dan 1,6 miljoen gulden gekost en er zijn nog dagelijks kleine problemen met “deuren die niet opengaan of sluiten”, om over de overvolle aankomsthal voor niet-Europeanen nog maar te zwijgen. “Het zou het om te beginnen al wat overzichtelijker maken als alle EU-landen het Schengen-verdrag zouden ondertekenen”, zegt Torrejón. Voor de luchthaven was er geen reden de inwerkingstelling van Schengen te vieren, zegt hij. “Ik begrijp dat het voor Schengen-reizigers makkelijk is. Maar wat zit er voor ons voor positiefs aan? Schengen werkt, omdat de politici dat zo hebben besloten.”