'Goldberg variaties' van Tabori door Art & Pro; Briljante grimmige slapstick

Voorstelling: Goldberg variaties van George Tabori door Art & Pro. Vertaling: Carina Meydam; regie: Frans Strijards; decor/kostuums: Stans Lutz; spel: Porgy Franssen, Han Kerckhoffs, Marieke van Leeuwen, Paul Hoes, e.a. Gezien: 1/4 Rozentheater Amsterdam. Nog te zien aldaar t/m 28/4.

Van het toneelstuk waar het in Goldberg Variaties om draait krijgen we haast niets te zien. Van de lijdensweg die het maken van een toneelstuk is des te meer. Goldberg Variaties speelt zich af in het repetitielokaal. Over zeven dagen is het zover, dan zal de gedramatiseerde uitvoering van hoogtepunten uit de bijbel in première gaan. Maar het is al gauw duidelijk hoe de zaken ervoor staan: God mag de wereld in zeven dagen geschapen hebben, voor een voorstelling over het scheppingsverhaal is meer tijd nodig.

Die flop zien aankomen is pijnlijk maar ook en vooral onweerstaanbaar komisch. Het is grote pret vanaf de eerste minuut, als assistent-regisseur Goldberg binnenkomt, een grauwe stofjas aantrekt, regie-aanwijzingen door een koperen toeter toetert en een onhanteerbaar dik script ter hand neemt: de bijbel. De taken lijken op dat moment nog duidelijk verdeeld. Goldberg zal met Mr. Jay, de regisseur, een voorstelling maken over het Oude Testament, maar aan het eind van een chaotisch verlopen dag is het niet een van de acteurs maar Goldberg zelf die als Christus aan het kruis hangt. In de tussenliggende uren zijn we getuige geweest van een compleet op hol geslagen produktie, met aan het hoofd een lichtelijk overspannen regisseur die zich God waant en een stelletje weerspannige acteurs en technici aan zijn grootheidswaan probeert te onderwerpen.

Goldberg Variaties gaat over grootheidswaan, maar niet alleen. In zijn uit 1991 daterende stuk behandelt George Tabori de geschiedenis van de mens en die van de joden in het bijzonder. Het verhaal van de zes miljoen vermoorde joden, op ingenieuze wijze vervlochten met de opvoering van het scheppingsverhaal, is een thema waar Tabori vroeg of laat altijd op uitkomt. De toon van de voorstelling wordt dan ook allengs serieuzer en zwaarder, toch is voor cynisme geen ruimte want uiteindelijk bezingt dit stuk de naastenliefde. Veelzeggend is dat uitgerekend Goldberg, een jood met een op zijn arm getatoeëerd kampnummer, aan het kruis wordt genageld en tenslotte aangeeft dat hij de naastenliefde heeft ontdekt.

Het mag misschien wee klinken, de voorstelling is dat zeker niet. Dat is niet alleen aan de virtuoze dialogen van Tabori te danken, maar in even belangrijke mate aan Frans Strijards die met Art & Pro een schitterend dolgedraaid circus van dit stuk maakt. De scènes buitelen over elkaar heen. Het is grimmige slapstick, cabaret waarbij de toon wordt bepaald door de gedragen tale Kanaäns.

Dat die combinatie van het banale en verhevene hier zo briljant haar beslag krijgt zegt veel over de acteurs die stuk voor stuk een ijzersterke opkomst maken.

Porgy Franssen als de geplaagde regisseur die door eigen falen zijn produktie de mist in ziet gaan, is de meest pathetische figuur in deze voorstelling. Met theatrale stem probeert hij het zooitje ongeregeld tot werken aan te zetten en van zijn ideeën te overtuigen. Hij stuit echter keer op keer op onwilligheid en onbegrip: de steractrice (Carla Hardy) weigert in Evakostuum op te treden, de bemoeizuchtige decorontwerpster (Marieke van Leeuwen) heeft zo haar eigen opvattingen over de voorstelling en Goldberg die de steunpilaar van de groep zou moeten zijn, klaagt voortdurend over geld en werktijden.

Han Kerckhoffs maakt van Goldberg een man die zowel uiterlijk als in zijn optreden het tegenovergestelde is van de regisseur. Tegenover de extravagantie en het pathos van Franssen stelt hij ingetogenheid. Alleen op de momenten dat hij tot acteur wordt gebombardeerd laat hij zich gaan. Hoogtepunt wat dat betreft is de scène waarin hij, getooid met zwarte baard, pijpekrullen en hoed met Franssen een onderonsje heeft als Mozes en Aäron.

Ten slotte is een belangrijke rol weggelegd voor de techniek. Alles, of bijna alles wat op dat gebied mis kan gaan, gaat op een hilarische manier fout: de verkeerde muziek, foute belichting, slecht geluid. Het gevolg: die ene keer dat het goed gaat en de paradijsplanten op het juiste ogenblik de grond uitschieten, is het resultaat een applausje waard.