Amerikaan ontwikkelt virtual reality-bezoek aan grot; Lascaux per computer betreden

Deze zomer zal in Frankrijk een nieuwe manier gedemonstreerd worden om de kwetsbare grotschilderingen van Lascaux te bezoeken: via een visuele simulatietechniek, waarbij de bezoeker zich echt in de grot waant. De Amerikaan Benjamin Britton ontwikkelde deze virtual reality-toepassing.

Bekende cultuurmonumenten trekken soms zoveel publiek, dat zij een bedreiging vormen voor de kunstwerken. Om die reden werden de grotten van Lascaux in 1963 voorgoed gesloten. Flitslicht, adem, zweet en vochtige handen van ruim tweeduizend bezoekers per zomerdag deden de prehistorische tekeningen vervagen. Omdat iedereen wordt geacht recht te hebben op de beleving van internationaal cultuurhistorisch erfgoed worden pogingen tot bescherming of afscherming daarvan met argusogen gevolgd. Zo is English Heritage voor Stonehenge al een jaar of drie met plannen in de weer om het prehistorisch monument beter tegen publiek te beschermen, maar er is nog steeds geen breed geaccepteerde oplossing gevonden. De Fransen hebben het, wat Lascaux betreft, al wel voor elkaar. In 1983 openden ze niet ver van de oorspronkelijke grot een replica waarin de kunstenares Monique Peytral een deel van de prehistorische kunstwerken met bestendiger middelen had gedupliceerd. Tevredenheid alom rond dit Lascaux II, en het merendeel van de bezoekers ziet amper het verschil.

De Amerikaan Benjamin J. Britton, assistant-professor aan het fine arts department van de universiteit van Cincinnati, werkt aan een meer eigentijdse oplossing van het probleem. Britton bouwt elektronische reconstructies van beroemde historische en archeologische plaatsen. In Virtual Reality. Virtual Reality (VR) is een simulatie-techniek die de sensatie biedt van een niet-aanwezige, driedimensionale ruimte. Deze sensatie wordt opgeroepen door de projectie, in een gezichtsbedekkende helm, van met hoofdbewegingen verschuivende beelden. Iedere andere visuele houvast is daarbij uitgebannen. De VR-ruimte bestaat dus uit beelden, is gevuld met geluiden en, in de meest geävanceerde vorm, met voorwerpen die kunnen worden aangeraakt en gemanipuleerd. Voor dat laatste zijn dan handschoenen met sensoren en prikkeloverbrengers nodig. De techniek achter Virtual Reality maakt een stormachtige ontwikkeling door en levert met de dag steeds realistischer sensaties.

Het succes van een bepaalde groep automaten in amusementshallen, nu eigenlijk nog een voorafschaduwing van het echte VR-potentiëel, maakt duidelijk hoe groot de recreatieve toepassingsmogelijkheden zijn. Maar VR is niet alleen spel. De bekendste voorloper van de techniek, de flight-simulator (vlucht-nabootser waarin piloten opgeleid worden), bewijst dat al langere tijd. VR kan met de voortgang van de ontwikkeling dan ook worden toegepast op steeds meer situaties waarbij het inoefenen van vaardigheden in de werkelijkheid te duur, danwel te riskant zou zijn voor de trainee of voor het onderwerp van behandeling.

Britton heeft een nieuwe toepassingsmogelijkheid voor Virtual Reality bedacht. Hij koos de grotten van Lascaux voor zijn eerste experiment. Britton begon met het omzetten van alle inwendige maten van het grottencomplex in een zogenoemd draadmodel. Op de wanden aan de binnenzijde van het model werd vervolgens eerst het relief aangebracht, daaroverheen een steentextuur en tenslotte afbeeldingen van de prehistorische kunstwerken zelf. Alle mogelijke posities die iemand in deze VR-ruimte kan innemen en alle bijbehorende gezichtsvelden, niet alleen vooruit en opzij maar ook naar boven en beneden, werden opgeslagen in een gigantisch computergeheugen. Hieruit put een bezoeker als hij zich met de VR-helm op en via een joystick (bedienings-handle) door Brittons elektronische Lascaux beweegt.

Naast de rotstekeningen heeft Britton op verschillende punten hedendaagse informatie verstopt, onder meer over de afgebeelde dieren. Deze informatie verschijnt echter alleen als de betrokken punten worden ontdekt. Wat ook geldt voor een ontmoeting met een prehistorische kunstenaar; hij is in de grot aanwezig maar men moet wel weten te vinden.

The real thing, de echte grot, zal natuurlijk altijd blijven trekken. Maar de extreme consequentie van Brittons werk is dat niemand met zijn aanwezigheid cultuurhistorische monumenten nog langer hoeft te belasten. Ver te reizen hoeft ook niemand meer die het wil zien. Want bijzonder aan de uitvoering die Britton heeft bedacht is dat elk museum in de hele wereld zijn elektronische reconstructies in huis kan halen. Nodig zijn slechts drie ruimtes: een voor het opstellen van de apparatuur (die in een drietal flight-cases past), eentje waarin de VR-bezoeker zich beweegt, en een voor toeschouwers die diens verrichtingen op een groot scherm kunnen volgen. Brittons Lascaux in Virtual Reality gaat deze zomer in Frankrijk in première.

De Amerikanen beschouwen Lascaux in Virtual Reality al lang niet meer als een geïsoleerd experiment. Ze zien er brood in. Rond Britton en zijn team van medewerkers is op de universiteit van Cincinnati de CERHAS geformeerd: Center for the Electronic Reconstruction of Historical and Archaeological Sites.