Bankroet van Barings zaait twijfel over het bankentoezicht

AMSTERDAM, 27 FEBR. “Dit had met elk ander instituut kunnen gebeuren,” was het zorgwekkende commentaar van de gouverneur van de Britse centrale bank Eddie George op de teloorgang van de Britse bank Barings. De zorgen van George vibreerden vanochtend door de financiële markten en de bestuurskamers van de internationale banken.

De afgelopen maanden zitten vol voorbeelden van individuele handelaren die zich niet stoorden aan de grenzen van hun financiële bevoegdheden en hun bank of effectenhuis opzadelden met grote verliezen. Elke keer bleek de interne controle te hebben gefaald.

Meestal zijn die verliezen weg te moffelen in de financiële huishouding van de bank, tenzij de stroppen zo groot zijn dat de bank niet onder de openbaarmaking uit komt. Vorig jaar bleek een handelaar van het Amerikaanse effectenhuis Kidder, Peabody 350 miljoen dollars aan winst te hebben gerapporteerd, terwijl het later verliezen bleken te zijn. Kidder, Peabody moest vervolgens worden opgedeeld en verkocht. Een paar weken geleden bleek een valutahandelaar van de Amerikaanse Chemical Bank 60 miljoen dollar te hebben verloren met speculaties in de Mexicaanse peso.

In het geval van Baring gaat nu een gehele bank ten onder aan de handelingen van één individuele handelaar van 28 jaar. De verliezen van aanvankelijk 500 miljoen pond zijn vanmorgen opgelopen tot tegen de 800 miljoen pond, en hebben het vermogen van de bank weggevaagd. Omdat banken in een netwerk van financiële transacties en verplichtingen met andere banken werken, kan het wegvallen van een deelnemers aan dat netwerk de rest in zijn val meetrekken. Dat heet een 'systeemcrisis' en is de ultieme nachtmerrie van elke centrale bankier. Als banken als domino's omvallen kan het hele financiële systeem in elkaar zakken, met alle gevolgen voor spaarders, bedrijven en overheden vandien. Vandaar dat centrale banken in twijfelgevallen als Barings een krankzinnige keus moeten maken. Als zij een bank redden schrijven zij in feite een blanco cheque uit en zadelen zij de belastingbetaler op met de verliezen van het falende management van een particuliere instelling. Komt er, om wat voor reden dan ook, geen reddingsactie dan krijgt de centrale bank doorgaans van de gedupeerden en politici verwijten over ernstige manco's in de controle op de banken.

Het debâcle van Barings roept verschillende vragen op. Hoe kon het gebeuren? Hoe zullen de beleidsmakers reageren? En welke gevolgen heeft het voor Barings zelf en de Bank of England.

De schade bij Barings is aangericht door één man, die voor rekening en risico van de bank zelf handelde. Banken doen op de financiële markten niet alleen zaken voor hun cliënten; zij handelen ook voor eigen rekening. De handelaren hebben daarbij limieten: hun financiële actieradius. Dat wordt, als het goed is, dagelijks gecontroleerd. En een beetje intelligent systeem kan de ingezette bedragen zelfs tijdens de dag bijhouden. Dat lijkt waterdicht, maar is het steeds minder. Het wijdverbreide gebruik van moderne financiële instrumenten, zogeheten derivaten, zorgt er voor dat met een gering bedrag grote winsten kunnen worden behaald - en enorme verliesposities kunnen worden opgebouwd.

Derivaten zijn instrumenten zoals opties, termijncontracten en ruilcontracten (swaps) waarvan de waarde is afgeleid van de onderliggende waarde van effecten, valuta's of grondstoffen waarover de contracten zijn afgesloten. Ze worden gebruikt om risico's te vermijden, zoals een daling van de dollarkoers voor een Nederlandse exporteur. Maar er kunnen ook grote risico's mee worden aangegaan. Derivaten zijn bijzonder populair op de financiële markten. Volgens diverse schattingen zijn er op dit moment over het onvoorstelbare bedrag van zo'n 16 biljoen dollar (zo'n vier maal het Amerikaanse bruto nationaal produkt) aan onderliggende waarden derivatencontracten afgesloten.

De keerzijde van de populariteit is dat derivaten erg ingewikkeld kunnen worden: sommige Amerikaanse banken hebben zelfs bij de NASA wiskundigen weggekocht om dergelijke financiële hoogstandjes te ontwikkelen. De gevaren worden vooral verwoord door de Bank voor Internationale Betalingen (BIB), de overlegclub van de centrale banken van de grootste industrielanden, waaronder de Nederlandsche Bank. Vorig jaar vroeg de BIB zich publiekelijk af of de bestuurders en de interne controles van veel financiële instituten wel op het gebruik van derivaten berekend zijn. Komen zij er niet te laat achter dat er grote verliezen worden geleden? Dan kan al zoveel schade zijn aangericht, dat een reddingsactie te laat komt.

De Amerikaanse zakenbank Salomon Brothers moest onlangs zijn winstrapportage tot drie jaar geleden bijstellen, omdat er fouten waren gemaakt in de administratie van transacties van de handelaren in de dealing room. Niet alleen de interne organisatie speelt een rol. Belangrijker is wellicht de generatiekloof bij deze internationale handelsbanken. Financiële markten zijn het domein van jonge mensen. De topmanagers zijn een of twee generaties ouder. Zij hebben nooit met zulke ingewikkelde instrumenten gewerkt en weten vaak in de verste verte niet waar de “jongens en meiden” in de dealing room mee bezig zijn.

Falende interne controles, uitbundige handelaren en verwaarlozing door het topmanagement zijn niet typerend voor de banken. Sommige bedrijven en beleggingsfondsen kunnen erover meepraten. Drie recente voorbeelden: het Duitse concern Metallgesellschaft ging vorig jaar bijna ten onder aan speculaties in olietermijncontracten, het Amerikaanse beleggingsfonds van het district Orange County verloor 2,3 miljard dollar op de Amerikaanse rentemarkt en het wasmiddelenconcern Procter & Gamble verloor vorig jaar honderden miljoenen met een misgelopen gok op het renteverschil tussen Europa en de Verenigde Staten. Procters adviseur, de Amerikaanse bank Bankers Trust, moet nu van de Amerikaanse centrale bank het eigen derivatenbeleid drastisch herzien.

De reactie van de centrale banken club BIB op zoveel misslagen van banken en bedrijven is halfslachtig. De BIB kondigde vorig jaar aan dat er geen expliciete regels komen voor het gebruik van derivaten door banken. Dat past in de wervelwind van liberalisatie die al een decennium over de financiële markten raast. In plaats van nieuwe regels moet elke bank haar interne controle systeem aan haar eigen centrale bank ter inspectie voorleggen, zo stelde de BIB voor. De ironie wil dat juist vanochtend een nieuw rapport verscheen van de BIB waarin een uitgebreide enquête wordt aangekondigd naar het gebruik van derivaten. Centrale banken in 26 landen gaan het onderzoek uitvoeren.

Voor Barings komt dit onderzoek te laat. De bank zal in delen worden gesplitst, zo is de verwachting. Vier grote brokken moeten zo snel mogelijk in de aanbieding: de bankactiviteiten in Londen, de vermogensbeheerorganisatie, de kern van het bedrijf in het Verre Oosten en het minderheidsbelang in de Amerikaanse zakenbank Dillon Read. Hoe langer de verkoop vergt, hoe meer de waarde van de bezittingen daalt, zeker als de medewerkers overstappen naar concurrenten. ABN Amro, die het afgelopen weekeinde al aan tafel zat bij de reddingsoperatie, bevestigde vanochtend dat zij belangstelling heeft voor delen van Barings. ING weigerde vanochtend elk commentaar, maar wordt in financiële kringen als gegadigde gezien voor het Verre Oostenbedrijf van Barings.

Voor het financiële centrum Londen en voor de Bank of England is de ondergang van Barings een ernstige slag. Elk financiële bestel wordt geschraagd door vertrouwen in de continuïteit van de partijen die daar actief zijn. Vier jaar geleden kreeg de centrale bank al een stortvloed van kritiek omdat zij de door fraude geplaagde bank BCCI te lang had open gehouden. BCCI was een buitenlandse bank in de periferie van het financiële systeem en al besmet door connecties met drugshandel. Barings zat al twee eeuwen in het middelpunt van het Britse financiële systeem en werd in no time van de kaart geveegd.