In hypertekst-scriptie ligt pizza verborgen

Echt lezen kun je het niet noemen. Het is meer een soort rondkijken in het buizensysteem van een tekstueel labyrint. Toegegeven, het 'duikelend lezen' wordt versterkt doordat de vorm van de eerste echte 'hypertekstuele' afstudeerscriptie in Nederland - Co-writing, Look and Feel! Interface development for The COOPerator project van de Tilburgse informaticastudent Sjoerd Michels (25) - voor de niet-informaticus veel interessanter is dan de inhoud.

Michels' beschrijving van een software-systeem waarmee studenten gemakkelijker samen aan één elektronische tekst kunnen werken, is niet zonder belang, maar de vorm van de beschrijving is uniek. Michels studeert morgen aan de Katholieke Universiteit Brabant als eerste in Nederland af op een zuiver elektronische tekst, die nog een echte hypertekst is bovendien. Op 1.687 plaatsen in de scriptie bevinden zich links: gemarkeerde woorden of zinsdelen die de lezer bij aanklikken meesleuren naar een geheel nieuwe tekst die dieper ingaat op het gemarkeerde thema. In feite komt lezen op die manier neer op geavanceerd bladeren door een zeer gebruikersvriendelijke database.

Michels kreeg voor de hypertekstuele afstudeerscriptie speciale toestemming van de examencommissie. Alleen de universiteitsbibliotheek wilde toch wel èrg graag een 'fysiek' exemplaar in de kast. En dus was Michels gistermiddag nog even snel bezig om één enkel exemplaar van zijn scriptie voor het bibliotheekarchief uit te printen. “Daarbij gaat wel veel informatie verloren, en het leuke is er helemaal af”, aldus de bijna-doctorandus.

Het leuke - het hypertekstuele - zit 'm in de vele niveaus van de tekst. De scriptie bestaat uit zo'n 45 'pagina's'. En de gebruiker die zich via Internet meldt op het adres URL : http://infolabwww.kub.nl:2080/w3thesis/, kan die tekst desgewenst 'gewoon' op zijn beeldscherm lezen. Maar 'lineaire' lezing is pertinent niet de bedoeling. “De lezer moet tijdens het lezen telkens zelf beslissen welk pad hij door de scriptie wil volgen”, zegt Michels.

Mogelijkheden een eigen pad te kiezen zijn er volop. Sommige links zijn weinig meer dan traditionele literatuurverwijzingen. Maar zelfs daarin kan de gebruiker vaak via een nieuwe markering 'doorklikken' naar de Internet-aansluiting van de uitgever van het boek of artikel ergens op de wereld. Daar kan de lezer eens nazien wat deze firma nog meer in de aanbieding heeft of het desbetreffende boek direct bestellen. Kom daar eens om bij een gewone paperback.

Weer andere links brengen de lezer alvast naar andere pagina's van Michels scriptie, die weer nieuwe links bevatten. Wie na een aantal doorschakelingen de weg is kwijtgeraakt - in het jargon: 'wie verdwaald is in hyperspace' - kan gemakkelijk terug naar de inhoudsopgave, die de scriptie weer als een normaal boek ordent.

Die inhoudsopgave als houvast is geen luxe, want er staat geen elektronisch hek om de scriptie. Het is een netwerk van teksten dat op allerlei manieren verbonden is met andere netwerken. Een paar maal schakelt aanklikken van gemarkeerde woorden door naar complete teksten elders op Internet. Bijvoorbeeld een complete cursus 'hypertekstverwerken' op de computer van de TU Eindhoven, of hoofdstuk twee van een Delftse afstudeerscriptie over virtual reality. De elektronische beschikbaarheid van die Delftse scriptie bederft Michels' primeur overigens niet, omdat die oorspronkelijk op papier was ingeleverd, en pas later op Internet is 'gezet'.

Soms hebben die links niets meer te maken hebben met het oorspronkelijke onderwerp. En in andere paden geraak je, al doorklikkend van de ene link naar de ander, gemakkelijk verzeild in verre streken op het Internet - Greenpeace Canada bijvoorbeeld, of galerie Lambiek in Amsterdam. Een andere link weer verbindt de nietsvermoedende lezer, bij wijze van grap, plotseling met de afhaalpizzacomputer van een Pizzahut-filiaal in Santa Cruz (VS), die helaas alleen lokale bestellingen aanneemt.