Grote vragen met een lichte toon

Voorstelling: Arcadia, van Tom Stoppard, door het Haarlems Toneel. Regie: Joanna Bilska. Spelers: Jules Hamel, Marlous Fluitsma, Jim Berghout, Marieke de Kruijf, Marianne Vloetgraven, e.a. Decor en kostuums: Marjoke Henrichs. Vertaling: Ernst van Altena. Gezien: 18/2 in de Stadsschouwburg, Haarlem. Tournee t/m 11/5.

Dat lord Byron, de grote romantische dichter, langdurig in het buitenland verbleef, is in brede lagen van de Engelse bevolking een bekend feit. En dat de reden van 's mans plotselinge vertrek onbekend is, eveneens. Tom Stoppard, die in Arcadia een geraffineerd spel speelt met leven en werken van Byron, kon dus voortbouwen op de voorkennis van de toeschouwer. Zijn stuk wordt nu al meer dan een jaar gespeeld in het commerciële theatercircuit in Londen en oogst er nog steeds succes. De vraag is of dat hier, met een stuk dat zo wemelt van Engelse namen en begrippen, ook het geval zal zijn.

Stoppard is in zijn stukken een hartstochtelijk puzzelaar, die in Arcadia een universitair docent op het spoor zet van de befaamde lacune in de Byron-wetenschap. De man heeft een theorie en vindt op het landgoed Sidley Park de aanwijzingen die zijn gelijk lijken te bevestigen: Byron pakte in 1809 zijn biezen omdat hij daar een moord had gepleegd. Het aardige is echter dat Stoppard ons, op datzelfde landgoed, ook de werkelijke gebeurtenissen laat zien - althans, de gebeurtenissen die hij voor ons heeft verzonnen. Maar niet zo rechtlijnig als ik dat hier opschrijf: soms hebben we de ware toedracht al gezien vóór de man iets meent te ontdekken, en soms horen we pas later hoe de vork echt in de steel zat. En in beide gevallen blijkt hoe gemakkelijk de wetenschap uit de fragmentarische overlevering verkeerde conclusies trekt. Opeens vroeg ik me af - en dat zal de schrijver ook wel bedoeld hebben - wat er over twee eeuwen zal worden afgeleid uit wat wij straks achterlaten.

In de context van die satirische detective over de onvolkomenheden van wetenschappelijk onderzoek relativeert Stoppard, tussen de bedrijven door, nòg het een en ander. De veranderende mode in de landschapsarchitectuur bijvoorbeeld, want denk maar niet dat dat arcadische Engelse landschap een speling der natuur is. Of het geloof in de geschiedkundige orde der dingen: de mathematicus bij wie anno nu het besef doordringt dat natuurverschijnselen zich niet via wiskundige formules laten voorspellen, weet immers niet dat een meisje in 1809 door de getallentheorie al tot dezelfde ontdekking kwam, maar dat bij toeval niet aan het nageslacht heeft kunnen nalaten.

Arcadia werpt, kortom, op lichte toon grote vragen op en kan, denk ik, ook nog worden gezien als een pleidooi voor de homo universalis. Ongeveer een eeuw geleden is de wiskunde abstract geworden en daarmee net zo losgeraakt van het dagelijks leven als de beeldende kunst, zegt één van de personages. Vóór die tijd gingen alfa en bèta bij de verlichten van geest immers voortreffelijk samen; daarna zijn ze elk hun weg gegaan zonder nog te snappen wat de ander doet. Het knappe van Stoppard is dat hij in Arcadia de wiskunde weer relevant maakt voor een alfa als ik. Het academisch discours in zijn dialogen is zo verknoopt met de intrige, dat ik als vanzelf bij de les blijf. Dat de personages voornamelijk voertuigen van de diverse opvattingen zijn en niet veel eigen leven hebben gekregen, is in zo'n ideeënstuk bijna onvermijdelijk. En aan de lengte (drie uur) valt evenmin veel te doen zonder deze legpuzzel te schaden.

Het - bijna ongesubsidieerde - Haarlems Toneel houdt, in de regie van artistiek leider Joanna Bilska, zorgvuldig vast aan de elegante speelstijl van de Londense versie. Dat leidt tot een voorstelling zoals die in Nederland zelden meer te zien is, volstrekt dienstbaar aan de tekst en in het voetspoor van de Engelse toneeltraditie met haar moeiteloze schakelingen tussen comedy en ideeënoverdracht. Hooguit iets minder comedy dan in Londen, mede door de stijlvolle, maar soms iets te letterlijke vertaling, maar met des te meer aandacht voor wat de schrijver te beweren had. Al was het maar omdat Arcadia hier heel wat minder makkelijk toegankelijk zal zijn dan daar.