Teun is een bedelaar, Wim een kale monnik; Letters, karakters en hiëroglyfen in het Scryption in Tilburg

A is een koetje. Museum Scryption, Spoorlaan 434, Tilburg. Di-vr 10-17u, za, zo en feestdagen 13-17u.

Schrijven is eigenlijk iets heel raars. Je schrijft H-O-N-D en iedereen die Nederlands leest, denkt aan zo'n beest op vier poten. Maar kijk eens naar die letters. H. O. N. D. Wat hebben die nu met een hond te maken? Ze kunnen in andere woorden optreden en niets met een hond te maken hebben. Een tekeningetje van een hond is wat anders. Dan is een hond een hond. Het lijkt soms heel veel logischer om alles maar te tekenen, maar er zijn zoveel dingen die zich moeilijk laten tekenen. Neem het woord 'dingen'. Of het woord 'woord'. En ga zo maar door.

Letters zijn handig, nu we ze eenmaal hebben. Ooit, lang geleden, maakten de mensen tekeningetjes als ze elkaar iets wilden vertellen. Tekeningetjes van mensen en dingen, maar ook tekeningetjes van begrippen, zoals lopen of zingen. Uit Egyptische tekeningetjes zijn langzaam maar zeker bij de Feniciërs letters ontstaan die door de Grieken overgenomen en veranderd werden en bij de Romeinen later de vorm aannamen die onze letters nog steeds hebben.

In het Scryption in Tilburg is een tentoonstelling ingericht over het alfabet en alles wat daar mee te maken heeft. Je kunt daar hiëroglyfen zien en Chinese karakters, je kunt je hand in dichte dozen steken en dan voelen wat daar voor letters in liggen (warme harige letters, kille rubberen, onvermurwbare ijzeren), je ontmoet er middeleeuwse handschriften en gekalligrafeerde letters, komma's en punten en foto's van mensen die net doen of ze een letter zijn.

Op borden aan de muur wordt van elke letter de geschiedenis verteld. De T bijvoorbeeld, is zijn leven begonnen als een kruisje, x ,dat later rechtop is komen te staan, †. De Feniciërs gebruikten deze 'taw' om documenten te ondertekenen. Dan stond er dus een kruisje. Tot op de dag van vandaag wordt er tegen mensen die niet kunnen schrijven gezegd: zet hier maar een kruisje. Zo komt dat dus.

Het is verbazend en verrukkelijk om te zien hoe de mensen altijd maar geschreven en getekend hebben, en hoe mooi ze dat vaak deden. De schijf van Faistos bij voorbeeld (3700 jaar oud), een rond ding met allemaal heel kleine tekeningetjes die eruit zien als een meeslepend stripverhaal. Prachtig. Maar tot een paar jaar geleden was die schijf net zo onleesbaar als de streepjescode: door mensen gemaakt maar door geen mens te lezen. Je krijgt meteen zin om zelf ook via kleine tekeningetjes boodschappen door te geven, net zoals de prachtig versierde middeleeuwse handschriften je laten verlangen naar versierde beginletters. Eeuwig jammer dat die zo goed als uitgestorven zijn, want wat zijn ze mooi en aandachtig gemaakt.

Er is ongelooflijk veel te weten over letters, cijfers en alfabetten. Waar het puntje op de i vandaan komt bijvoorbeeld. Dat zetten de monniken in de middeleeuwen boven de i, omdat de gotische letters met al hun regelmatige streepjes anders bijna niet meer van elkaar te onderscheiden waren. Dat is soms nog steeds zo: schrijf het woord minimum maar eens aan elkaar zonder puntjes. Dan lijkt het meer of je een plaatje van de zee hebt willen maken dan of er een woord staat.

Ook zie je op de tentoonstelling hoe je gewend bent aan ons eigen alfabet. Zodat je, als er een schrijfvoorbeeld ligt van een zesjarig meisje dat Urdu moet leren schrijven, toch eerst weer even denkt: goh, wat knap van zo'n klein meisje, zulke moeilijke letters. Maar ze zijn vast niet moeilijker dan de onze. Alleen maar anders. Heel anders soms. Kun je ook zien aan het Thaise leesplankje. Niet alleen lijken de letters niets op de onze, ook de plaatjes niet: Teun is een bedelaar in lotuszit, Kees een waterbuffel, Wim een jonge, kaalgeschoren monnik, schapen en duif zijn vervangen door cobra en olifant en aap en tijger - want ze hebben ook veel meer plaatjes in Thailand, wel 42. Ook leuk: een nieuwe leesplank bedenken en tekenen. Of leren verschillende soorten letters te onderscheiden, want de ene a is de andere niet, elke letter is ontworpen en heeft een naam: de Johanna en de Times en de Bembo en de Hollandse Medieval en de Gill. Je zou makkelijk een heel leven in letters kunnen doorbrengen. Maar misschien is het een goed idee om met deze tentoonstelling te beginnen.