De Navo en het fundamentalisme

Niet lang nadat de Sovjet-Unie geschiedenis was geworden sprak ik een collega die zonder overtuiging bij de Pravda werkte. Hij was een jaar of veertig, had vrouw en schoolgaande kinderen en hij zag zijn toekomst in de journalistiek donker in. “Als ik wat ouder was”, zei hij, “zou ik een lange baard laten groeien, de provincie ingaan en een sekte stichten.” Hij legde uit dat, nu het communisme niet alleen zijn ideologische overtuigingskracht maar ook zijn totalitaire discipline en zijn wijdvertakte organisatie had verloren, overal in het land sekten werden gesticht. De ouderwetse sekte was het nieuwe gat in de markt. Hij heeft geen baard laten groeien, is in Moskou gebleven en werkt nu als media-adviseur van een handelsfirma in het grensgebied tussen fatsoen en maffia. In een brief die ik ongeveer een jaar geleden kreeg, schreef hij dat hij eindelijk ook een Mercedes had gekocht. Zijn oudste dochter studeert in Amerika.

Ik dacht weer aan hem toen ik las dat de NAVO gaat studeren op de gevaren en de bestrijding van het fundamentalisme aan de zuidflank. Mijn Russische collega had op de tweesprong gestaan: zou hij kiezen voor een zelfstandig ondernemerschap in een misschien ontluikende vertakking van een fundamentalisme of zijn geluk in het wenkend perspectief van het rauwste kapitalisme zoeken? Door het laatste te hebben gedaan draagt hij in ieder geval niet bij tot de nieuwe problematiek van de NAVO.

De nieuwe alertheid van het bondgenootschap is ontstaan door Algerije waar de laatste paar jaar 30.000 mensen door fundamentalistische actie en het optreden van leger en politie het leven hebben verloren. De terreur legt zich erop toe de Algerijnse samenleving van haar intellectuele elite te ontdoen. Laatste slachtoffer: de directeur van het Algerijnse nationale theater, zelf acteur die zijn populariteit te danken had aan zijn rol in een Arabische televisieversie van A Streetcar Named Desire.

De directe belangstelling van de NAVO richt zich nu niet op Algerije maar op Egypte, Tunesië en Marokko. Dat valt te begrijpen, want wat, behalve het bestuderen van de toestand, zou de NAVO met Algerije moeten doen? Westelijke belangstelling en zorg hebben indertijd de sjah van Iran geen goed gedaan. Sindsdien zijn alle pogingen van het Westen om het gestaag groeiende fundamentalisme in de Arabische wereld te temperen op niets uitgelopen. Het probleem is juist dat westelijke vriendschapsbetuigingen de fundamentalistische haat jegens de zittende regeringen over het algemeen aanwakkeren.

Nadat de Koude Oorlog was afgelopen is vastgesteld dat het Westen en zijn verdedigingsorganisatie bij gebrek aan 'vijandbeeld' een crisis tegemoet zouden gaan. Dat blijkt een verkeerde diagnose te zijn. Het Westen heeft geen gebrek aan vijanden, maar het heeft ze niet in hun andere gedaante en volle omvang herkend, laat staan dat het een antwoord heeft kunnen verzinnen. De nieuwe vijanden zijn het tot etnische waanzin vergroeid nationalisme, de mengvorm van nationalisme en fundamentalisme, het zuiver godsdienstig fundamentalisme en die eigenaardige aanzet tot een autochtoon westers fundamentalisme, dat we bij gebrek aan beter politieke correctheid noemen.

Hun gemeenschappelijke kenmerken zijn de fanatieke drang naar zuiverheid, de 'ondoelmatigheid' van de methoden waarmee ze hun doel willen bereiken, hun ongrijpbaarheid en het reactionaire karakter van de samenleving die zou ontstaan als ze hun zin kregen - of die hier en daar al voltooid is.

De drang tot zuiverheid kan allerlei oorsprong hebben: langdurige onderdrukking, corruptie van de regerende elites, botsing tussen een niet-gemoderniseerde cultuur en de goedkope, verleidelijke kanten van de westerse cultuur, door William Pfaff junk culture genoemd. Meestal is er een confrontatie van uitzichtloze armoede met excessieve rijkdom die ook als zodanig wordt gedemonstreerd. De ondoelmatigheid bestaat hierin dat de fundamentalistische krachten bereid zijn geweldige verwoestingen aan te richten om hun doel te bereiken. Hun ongrijpbaarheid komt voort uit hun strijdwijze waarop de ingewikkelde westerse maatschappij geen afdoend antwoord kan geven (en dit heeft weer tot gevolg dat ze met relatief weinig middelen groot, dat wil zeggen rampzalig, effect kunnen sorteren). Reactionair is de maatschappij die hun voor ogen staat omdat daar de rede van de Verlichting is uitgebannen - wat een stap verder terug is dan een politieke dictatuur.

Hoe onbegrijpelijk dat ook mag toeschijnen aan wie het fundamentalisme vreemd is, het valt niet te ontkennen: het zit in de lucht, al tientallen jaren, en het Westen is zijn vijand. Tot dusver is van deze kant niet veel meer ondernomen dan het bestrijden van de symptomen. Aan de vroege PLO hebben we de doorlichtingsapparatuur op de vliegvelden te danken. Geheime diensten slagen er soms na jaren in, een terrorist te arresteren zoals nu misschien degene die ervan wordt verdacht, in 1993 de aanslag op het Newyorkse WTC te hebben uitgevoerd. Voor het Internationaal Gerechtshof staan 21 mannen bij verstek terecht, verdacht van oorlogsmisdaden die ze als etnische fundamentalisten zouden hebben begaan. Eén zit in een Duitse gevangenis, de anderen lopen vrij rond in Bosnië.

Het Westen wordt aangevallen door het fundamentalisme: in zijn veiligheid, zijn maatschappijvorm en zijn politieke beginselen. Dat zijn drie fronten waarvoor de NAVO niet is uitgerust. Het vermoeden wordt sterker: de NAVO is een uit legers en luchtmachten opgebouwde mastodont, ontworpen voor een andere tijd, die ouderwets trompetterend zich gestaag laat aanknagen door nieuwe tegenstanders waarop het geen antwoord weet.