Een vader die boete wil doen

Misschien ervaart Bertus Leendertsma (61) het wel als een wraak van zijn toornige God, dat hij in de zaal van de Utrechtse rechtbank alleen maar vrouwen tegenover zich vindt. De drie rechters, de officier van justitie, de griffier.

Vrouwen en de zondeval, ze zullen in Leendertsma's beleving altijd onlosmakelijk met elkaar verbonden blijven.

Leendertsma wordt beschuldigd van ontucht - van 1981 tot 1990 - met zijn nu 19-jarige dochter Janneke.

Leendertsma is een boer (inmiddels in ruste), ergens op de Veluwe. Een schrale man met zo'n blos die door de buitenlucht in wangen van boeren wordt gekerfd. Hij is moeilijk verstaanbaar, wat met zijn sterke accent en misschien ook wel met zijn schaamte te maken heeft.

“U heeft gezegd dat u niet met Janneke in een welles-nietes-situatie wil komen”, zegt de rechter die de ondervraging leidt, mevrouw mr. L. Heuveling van Beek.

“Dat klopt.”

“Volgens Janneke is de ontucht op haar vierde jaar begonnen. U liep met haar door de weilanden en vertelde haar hoe het tussen koeien en stieren toeging. U zou dat ook lichamelijk hebben duidelijk gemaakt.”

“Ja.”

“Janneke zegt dat u haar later ook ontmaagd heeft, maar dat ontkent u?”

“Ja.”

De advocaat, mr. A. Bouw, intervenieert met de opmerking dat Janneke in de zaal aanwezig is. Zij heeft een jaar geleden, toen ze in een pleeggezin was, aangifte tegen haar vader gedaan. “Ze is bereid vragen te beantwoorden. Ze is hier ter ondersteuning van haar vader. Toen ze deze week hoorde dat haar moeder er onderdoor dreigde te gaan, belde ze me op met het verzoek de aangifte in te trekken. Ik zei haar dat dat niet kon, en daarop bood ze aan mee te gaan.”

De rechter hoort het welwillend aan, maar besluit door te gaan met de ondervraging van Leendertsma. “U heeft bij de politie bekend dat u uw andere vijf dochters ook misbruikt heeft.”

“Ja.”

“ Heeft u nooit gedacht: ik kan dat niet doen?”

“Ik kan het geen naam geven”, stamelt Leendertsma.

Dan begint ook de voorzittende rechter, mevrouw mr. R. Meertens, zich met de ondervraging te bemoeien. Ze constateert dat het seksueel misbruik “tamelijk gewoon” was geworden in het gezin. De vijf oudere zusjes van Janneke praatten er openlijk over met elkaar. Zij werden allen in dezelfde periode misbruikt. Alleen de moeder zou van niets hebben geweten. Toen Rinie als vijfde het huis uitging, bleef Janneke, de jongste van vier jaar, over. Janneke herinnert zich dat de ontucht begon op de dag dat een van haar zusters trouwde.

“Hoe vaak gebeurde het met Janneke?” vraagt mr. Meertens. “Iedere dag?”

“Af en toe, eenmaal per maand”, zegt Leendertsma.

“En dat gedurende zo'n tien jaar. Als Janneke veertien is, krijgt ze grote problemen op school. Heeft u nooit gedacht: dat kan te maken hebben met wat u deed?”

“Nee. Ik wist wel dat het fout was en ik zag haar problemen ook wel, maar ik wist niet dat het daardoor kwam.”

“Waarom is het fout, denkt u?”

“Het is een ingeschapen iets dat de mens onderbewust weet.”

“Het is volgens de wet verboden. Jonge mensen moeten opgroeien in een beschermende omgeving - is u dat duidelijk?”

“Ja.” Leendertsma buigt het hoofd zo mogelijk nog dieper dan hij daarvoor al deed.

Mr. Heuveling van Beek vraagt hem in hoeverre het gebeurde met zijn geloof te maken heeft. “Daar is die wet net zoals hier”, zegt hij, “en die heb ik overschreden. Meer kan ik er niet over zeggen.”

“U had in die tijd een slechte verhouding met uw vrouw?”

“Ik vind het tegenover mijn vrouw moeilijk om daar in het openbaar iets over te zeggen.”

“U was volledig toerekeningsvatbaar toen het gebeurde. Bent u ervan overtuigd dat u met de kleinkinderen niets zult doen?”

“Ja.”

“Wat wilt u er verder nog van zeggen?”

“Het is zo moeilijk om er woorden voor te vinden.” Leendertsma begint te huilen, terwijl hij met zijn voeten over de grond schuift.

“U heeft er veel berouw van?”

“Ja.” Hij pakt zijn zakdoek. “Ik heb met ze gepraat, ze hebben het me allemaal vergeven. Er zijn er die weer graag komen. Maar daarmee is het feit niet weg. Ik heb het ook mijn schoonzoons gevraagd: willen jullie me vergeven? Ik heb mezelf niet schoongepraat.”

De officier, mevrouw mr. E. van Dusschoten, wijst in haar requisitoir op de ontucht met de andere zusjes. “Die staat niet in de tenlastelegging, maar ze telt voor mij mee. Janneke is de enige die het heeft aangekaart; dat was heel moedig. Pas daarna kwamen de anderen. Hij heeft het meteen toegegeven toen hij ermee geconfronteerd werd. Vaak gebeurt dat niet. Het is belangrijk want de slachtoffers willen graag erkenning.” Ze eist een gevangenisstraf van 24 maanden waarvan zes maanden voorwaardelijk. “De feiten zijn te ernstig voor dienstverlening.”

De advocaat vertelt dat hij in de antecedenten van zijn cliënt was gedoken om een verklaring voor zijn gedrag te vinden. Hij deed een vondst die menigeen hem had kunnen voorspellen: het fenomeen 'kerk en seksualiteit'. Leendertsma is lid van de Gereformeerde Gemeenten, een ultra-conservatieve gemeenschap, politiek in de buurt van de SGP.

“Televisie en zelfs radio zijn er nog taboe”, vertelt de advocaat, “om maar te zwijgen van dansen en kermis. Ik maak in mijn praktijk nooit echtscheidingen bij hen mee. Het is moeilijk te begrijpen: je mag niet echtbreken, maar wel je dochter benaderen. In die kringen moet naar de vader geluisterd worden. Dan zie je dat vaders hun toevlucht zoeken bij hun dochters als de huwelijksband met hun vrouw bekoeld is. In dit gezin speelde ook nog mee dat de kinderen met hun vader vriendschappelijker omgingen dan met hun moeder.”

Hij schildert de vader als een man die boete wil doen. “Hij vindt dat geen enkele straf voldoende is.” Dat vinden ze kennelijk in zijn kerk ook, want hij zal na een veroordeling voor de volle gemeente in het openbaar schuld moeten belijden - iets wat hij al in een besloten kerkvergadering heeft gedaan.

“Wilt u nog iets zeggen?” vraagt de rechter.

“Ik leg me bij alles neer”, zegt Leendertsma.

Even later staat hij in de hal van het gerechtsgebouw te wachten totdat zijn dochter zich bij hem voegt.

(Het vonnis: een gevangenisstraf van achttien maanden waarvan zes voorwaardelijk.)

De namen van de verdachten en getuigen in deze rubriek zijn om redenen van privacy gefingeerd.