Opgezette schaakmeesters

In haar rubriek Tafel & Bed schreef Ileen Montijn woensdag iets over de opgezette neger die een tijdlang in een Weens museum te zien was. Wat toevallig! Ik had net in het januarinummer van Schach Report over dezelfde man gelezen. Weinigen weten dat hij bij leven en welzijn een schaakmeester was. Ik moet eerlijk bekennen dat ik het zelf ook nog maar pas weet. In Schach Report schrijft Harald E. Balló over curiosa uit de schaakgeschiedenis. Hij heeft in een Italiaans tijdschrift, Scacchi e Scienze Applicate, een artikel van de Weense schaakschrijver Michael Ehn gevonden over deze opgezette schaakmeester, die omstreeks 1721 aan de oostkust van Afrika geboren schijnt te zijn, daar als slaaf werd verkocht aan een Arabische slavenhandelaar en na vele avonturen aan het Weense hof van keizer Joseph II belandde onder de naam Angelo Soliman. Aan het hof baarde Soliman opzien door zijn grote schaakkracht en al gauw nam hij een geachte positie in. Hij trouwde met een aanzienlijke weduwe en wijdde zich de laatste jaren voor zijn dood geheel aan de opvoeding van zijn dochter Josephine, die later trouwde met Hofrat Ernst von Feuchtersleben.

Noch zijn schaakkracht, noch zijn aanzienlijke positie aan het hof kon hem na zijn dood behoeden voor de onwaardige vertoning waar keizer Franz II in 1796 opdracht toe gaf. Een tijdgenoot bericht, dat de huid Soliman over de oren werd getrokken en op een houten pop werd gespannen. Tevergeefs ageerde zijn dochter tegen de degradatie van haar vader tot museumobject. Heel Wenen liep uit om de zwarte schaakmeester te zien. Pas in 1848 kwam er een eind aan. Tijdens een beleg trof een kanonskogel de zaal van het zoölogisch museum waar Soliman was neergezet. De pop ging in vlammen op.

Michael Ehn schaamt zich misschien een beetje voor deze geschiedenis, ook al gebeurde het lang geleden. Hij noemt het een typisch Weense geschiedenis. Niettemin vraagt hij zijn lezers of ze nog andere gevallen kennen van opgezette schaakmeesters, bijvoorbeeld aan Arabische of Indiase hoven. Partijen van deze Angelo Soliman kan ik u niet laten zien, ik geloof ook niet dat ze bewaard zijn gebleven.

We doen het deze week nog met de partijen uit het Hoogovenstoernooi. De mini-match tussen Barejev en Drejev werd in feite in de eerste partij beslist. Vaak gebruikte maar vreemde uitdrukking. Alsof er behalve de echte beslissing nog een 'feitelijke' beslissing is, die eerder plaatsvindt. Het moment waarop iemand deze zogenaamde feitelijke beslissing pleegt te plaatsen, zegt veel over zijn levensovertuiging. Karpov schreef eens dat de wereldkampioenschapsmatch van 1972 tussen Spasski en Fischer in feite in het voordeel van Fischer beslist was na de tweede partij. Spasski stond toen met 2-0 voor! In de eerste partij had Fischer volgens Karpov laten zien dat hij altijd op winst zou spelen, ook al was de stelling dood remise, en in de tweede partij had Fischer door een reglementaire nul te accepteren, getoond dat hij er volstrekt zeker van was dat hij in het vervolg minstens drie partijen meer dan Spasski zou winnen. Hierna was Spasski kansloos. Het laat zien hoeveel waarde Karpov aan psychologische factoren toekent. Het toont ook aan dat hij een zeer lage dunk had van het incasseringsvermogen van Spasski. Stel je voor dat iemand over Karpov zou zeggen dat hij kansloos was, terwijl hij met 2-0 voor stond. Ondenkbaar.

Wit Barejev - zwart Drejev, eerste partij.

1. d2-d4 d7-d5 2. c2-c4 c7-c6 3. Pg1-f3 Pg8-f6 4. Pb1-c3 e7-e6 5. Lc1-g5 h7-h6 6. Lg5xf6 Dd8xf6 7. e2-e3 Pb8-d7 8. Lf1-d3 d5xc4 9. Ld3xc4 g7-g6 10. 0-0 Lf8-g7 11. Dd1-c2 0-0 12. Pc3-e4 Df6-e7 13. Lc4-b3 Tf8-d8 14. Ta1-d1 a7-a5 15. a2-a3 Ta8-a6 Waarom dit? 16. Td1-d2 Pd7-f6 17. Pe4-c5 Ta6-a7 18. Pf3-e5 Lc8-d7 19. Tf1-d1 Ld7-e8 Hoewel het misschien niet voor mijn oren bestemd was, kon ik niet nalaten mee te luisteren toen Drejev deze partij voor schaakjournalist Dirk Jan ten Geuzendam becommentarieerde. Chalifman was tolk en zei hier: “Na zwarts laatste zet kan hij de toekomst met vertrouwen tegemoet zien. Let wel, dat zegt Drejev. Zelf denk ik er anders over en ik heb dit soort stellingen goed bestudeerd.“ Wit heeft belangrijk ruimtevoordeel, maar het is erg moeilijk om er wat van te maken. 20. Pc5-a4 Ta7-a8 21. e3-e4 De7-c7 22. Pe5-f3 Ta8-c8 23. e4-e5 Riskant. Op lange termijn heeft wit fraaie mogelijkheden: paard naar d6, koningsaanval door h2-h4-h5. Maar op korte termijn kan zijn centrum na zwarts tegenactie c6-c5 geheel ineenstorten. 23...Pf6-d7

24. Td1-c1 Drejev vermoedde dat Barejev oorspronkelijk 24. Pc3 van plan was geweest, maar nu zag dat het kwaliteitsoffer 24...c5 25. Pb5 Db8 26. Pd6 cxd4 27. Pxc8 Txc8 28. Db1 Pg4 heel goed voor zwart zou zijn. 24...c6-c5 25. Dc2-e4 b7-b6 26. g2-g3 Dc7-b8 27. d4-d5 Wat gevreesd werd is gebeurd, wit kan zijn centrum niet handhaven. 27...Pd7xe5 28. Pf3xe5 Db8xe5 29. De4xe5 Lg7xe5 30. Pa4xb6 Tc8-b8 31. Pb6-c4 Le5-d4 32. Pc4xa5 e6xd5 Omzeilt een klip: de 'stukwinst' 32...Tb5 zou na 33. Pc6 Lxc6 24. dxc6 Txb3 25. Txc5 slechts tot remise leiden. 33. Lb3-a2 Tb8xb2 34. Td2xb2 Ld4xb2 35. Tc1xc5 d5-d4 36. Pa5-c4 Lb2-c1 37. Pc4-e5 In tijdnood zoekt hij actief tegenspel. Volgens Drejev had passieve verdediging, bijvoorbeeld met La2-b3-d1, betere remisekansen geboden. 37...Lc1xa3 38. Tc5-c7 Kg8-f8 39. Pe5xf7 Td8-a8 40. Pf7xh6 Wit moet een stuk verliezen, want 40. Pe5 gaat niet wegens 40...Ld6. 40...La3-d6 41. Tc7-c2 d4-d3 42. Tc2-d2 Ld6-b4 43. Td2xd3 Ta8xa2 Hoewel wit twee pionen voor het stuk heeft, is zijn situatie hopeloos. De zwarte lopers zijn te sterk. 44. Ph6-g4 Le8-c6 45. Pg4-e3 Ta2-e2 46. Td3-d1 Lb4-c5 47. Kg1-f1 Lc6-f3 48. Td1-e1 Te2-a2 49. h2-h4 Kf8-g7 50. Te1-c1 Lc5-b6 51. Tc1-b1 Lb6-d4 52. Tb1-c1 Kg7-h6 53. Tc1-b1 Ld4xe3 54. f2xe3 Ta2-g2 Wit gaf op.

Wit Almasi - zwart Sokolov, 'Zwitserse' groep.

1. e2-e4 e7-e5 2. Pg1-f3 Pb8-c6 3. Lf1-b5 a7-a6 4. Lb5-a4 Pg8-f6 5. 0-0 Pf6xe4 6. d2-d4 b7-b5 7. La4-b3 d7-d5 8. d4xe5 Lc8-e6 9. Lc1-e3 Lf8-e7 10. c2-c3 0-0 11. Pb1-d2 Dd8-d7 12. Lb3-c2 f7-f5 13. e4xf6 Pe4xf6 14. Dd1-b1 Deze zet, een idee van Sax, krijgt in een recent openingsboek de zegen van Kortchnoi, maar dat moet een vergissing zijn. 14...Kg8-h8 15. Pf3-g5 De consequentie van zijn vorige zet. 15...Pf6-g4 16. Pg5-f3 Keert onverrichter zake op zijn pad terug, want na het geplande 16. Pxh7 zou 16...Tf5 het paard afsnijden. 16...Dd7-d6 17. Tf1-e1 17...Tf8xf3! 18. Pd2xf3 Pc6-e5 19. Pf3-d2 Of 19. Pxe5 Dxe5 20. g3 Dh5 21. h4 Lxh4. Doordat de witte stukken in een hoekje op de damevleugel staan, kan zwart zich veel permitteren. 19...Pe5-c4 20. Pd2-f1 Ta8-f8 21. Lc2-d1 Pc4xe3 22. f2xe3 Tf8xf1+ Fraaie echo van zijn 17de zet. 23. Kg1xf1 Dd6xh2 24. Ld1-f3 Pg4-e5 25. Db1-d1 Le7-h4 26. Ta1-c1 Verdedigt zich tegen de dreiging 26...d4 gevolgd door 27...Lc4+, maar er wacht hem iets nog ergers. 26...Le6-g4 Wit gaf op, er is geen behoorlijke verdediging tegen 27...Dh1+ 28. Ke2 Dxg2 mat.