Een ramp en haar remedies

GISTEREN KWAM de omslag. Een voor de Limburgers zware en aanhoudende overlast veranderde in het Gelderse van het ene uur op het andere in een nationale ramp, weliswaar regionaal bepaald en gelukkig nog steeds zonder slachtoffers. Een binnen een etmaal te voltooien evacuatie van vele tienduizenden en hun have en goed, de ontruiming van een groot deel van Midden-Nederland, moet immers als zodanig in de annalen van de vaderlandse strijd met het water worden bijgeschreven. De schade zal ook zonder een grote dijkdoorbraak of massale overstroming nationale gevolgen hebben. Zeker als meer polders en waarden tot evacuatie worden gedwongen.

Natuurlijk moesten de autoriteiten aarzelingen overwinnen alvorens zij hun verregaande besluiten namen. Zoals in de afgelopen 24 uur ook wel is aangetoond, is ontruiming van gebieden met duizenden inwoners en intensieve bedrijvigheid van allerlei aard geen sinecure. Het is een ding om het advies tot vertrekken te geven, het is weer iets geheel anders spontaan op gang komende massa-verplaatsingen over een beperkt wegennet in de hand te houden. Hier wreekt zich het gebrek aan ervaring en de verregaand gedecentraliseerde bestuursvorm van ons land zoals die ook in tijden van rampspoed zo lang mogelijk in stand wordt gehouden. Het was maar goed dat het water nog even op zich liet wachten, anders was de ellende vannacht onvoorstelbaar geweest.

Het voorbije etmaal leert ten overvloede dat improvisatie de Nederlander beter ligt dan organisatie. Waar in Limburg de autoriteiten nagenoeg op de knieën moesten om het volk tot vertrek te bewegen, daar zagen de bewoners van de lage landen rondom Nijmegen kans iedereen te verrassen met hun doelmatigheid. In minder dan geen tijd was de inhoud van woningen, winkels en bedrijven zo veilig mogelijk weggestouwd en had men zich op weg begeven. De hulp van buiten het gebied bij het transport en de opvang van het vele vee mag als een staaltje van solidariteit worden vastgelegd. De getoonde saamhorigheid is een lichtpunt in veel duisternis.

IN DE SPANNINGEN en ontberingen van het moment overheersen de emoties. Meer en meer en tot op het hoogste niveau ontladen die zich over de hoofden heen van hen die in het debat over de dijkverbetering de afgelopen jaren hebben gepleit voor zoveel mogelijk behoud van bestaand en attractief rivierenlandschap. Het risico is daardoor niet alleen toegenomen dat de resultaten van een zinnige en langzamerhand tot een aanvaardbaar einde geleide discussie worden teniet gedaan, maar ook dat niet verder wordt gekeken dan de neus lang is.

Over de wateroverlast van 1993 en die van 1995 valt heel wat te speculeren, van het broeikaseffect tot de ligging van de straalstroom. Maar wie naar de oorzaken dichterbij zoekt, moet er zich rekenschap van geven dat de stroomgebieden van de Seine tot de Rijn de afgelopen honderdvijftig jaar zonder veel omzichtigheid door een snel groeiende bevolking in exploitatie zijn genomen. Dikwijls onder het schouderophalende motto 'mijn winst is jouw verlies', of zoals een minister van Baden-Württemberg dit weekeinde zijn Rijnlandse ambtgenoot toevoegde: “Moet ik Mannheim en Ludwigshafen laten verzuipen om Keulen te redden?”

BOVENDIEN, WAAR de kunstwerken stroomopwaarts de afvloeiing van het hemelwater hebben versneld, heeft de kustverdediging van de Delta de afvoer naar zee aanzienlijk vertraagd. De rivierbodem is door dit laatste niet alleen vervuild geraakt maar ook omhoog gekomen. Nu de vijand uit het zuiden en oosten komt in plaats van uit het westen zorgt dat voor extra complicaties. De kanonnen staan als het ware verkeerd gericht.

Dit is dus niet het moment om de wijsheid in pacht te hebben. De overlast, en onverhoopt erger, is het gevolg van een samenloop van natuurlijke onberekenbaarheid en de consequenties van menselijke overmoed. Wie desondanks voor morgen wil zorgen, zal het hele spectrum van erkende en vermoedelijke oorzaken in zijn beschouwingen moeten betrekken. Dan zullen er geen eenvoudige remedies blijken te zijn. Als de politiek nu eens zou beginnen om daarop alvast in te spelen.