Geloof, hoop en boeken

Waar koopt men een goed psalmboek en waar een Talmud-editie en wat valt er aan te schaffen over christelijke bezinning? Ondanks de ontzuiling zijn er in Nederland nog altijd religieus gespecialiseerde boekhandels.

Ze zitten niet in elkaars vaarwater - althans zo min mogelijk. Ze verkopen wel hetzelfde artikel: boeken. Maar een beetje kenner weet: voor een speciale uitgave van de Statenvertaling ga je naar Kirchner aan de Amsterdamse Leliegracht, voor het 'katholieke boek' bel je met de Abdij van Berne in Heeswijk-Dinter en wie alles wil weten over de koshere keuken loopt binnen bij Joachimsthal, de enige echt gespecialiseerde joodse boekwinkel in Nederland, aan het Amsterdamse Europaplein.

Drie zuilen? “Nee, ik praat liever van specialismen”, zegt Dvorah Hersch, sinds drie jaar eigenaar van Joachimsthal. “Je hebt een grote kennis nodig van het jodendom, van Israel en je moet de taal kennen om een zaak als deze te runnen en om goed te kunen inkopen.” Agaath Klein van boekhandel Kirchner: “Laatst was Theun de Vries hier, ja dè, hij wilde iets met psalm 45. Zo iemand verwacht dat hij vakkundig geholpen wordt, je wijst hem op verschillende psalmbewerkingen en je vertelt er omheen. Je moet goed thuis zijn in de theologie.” Jan de Beer van boekhandel Berne praat ook liever van een gespecialiseerd aanbod dan van een verzuilde boekwinkel. “Al was het maar omdat de oeucumene ook aan ons niet voorbij is gegaan.”

Opgericht in 1958 is boekhandel Berne de jongste van de drie. De boekhandel annex uitgeverij en drukkerij staat op het terrein van de abdij van Berne, waar de Norbertijnen gehuisvest zijn. Die behoren tot de vaste klantenkring, maar ook veel parochianen uit Heeswijk-Dinter, kloosterlingen uit het hele land en protestanten weten de weg naar de boekhandel te vinden. De catalogus bevat titels als Woorden om mee te leven, Waar hoor ik toch?, Teksten op weg naar kerstmis en Volkscultuur in de late Middeleeuwen, over feesten, processies en (bij)geloof.

Inhaalrace

Hugo Claus en Jan Wolkers worden er niet verkocht, wel Umberto Eco en Helène Nolthenius: “tenminste als hun romans een theologische inslag hebben. We verkopen Het verstoorde leven van Etty Hillesum ook”, zegt De Beer. Bijbels vinden gretig aftrek - in de Willibrordvertaling wel te verstaan. Volgens De Beer is er sprake van een inhaalrace: “Anders dan protestanten zijn katholieken niet echt met de Bijbel groot gebracht. De Bijbel zit niet in hun genen.” Ook is er steeds vraag naar Heiligenbeelden, kruisjes met en zonder corpus en rozenkransen. Niet uit nostalgie, zegt De Beer “maar vanuit een hernieuwde ontdekking. In de jaren zestig is veel kapot gemaakt.”

Aanvankelijk ging alleen het katholieke boek over de toonbank - gedurende de laatste decennia is het aanbod verruimd. Maar hij piekert er niet over hobby-boeken te gaan verkopen of computerboeken. Wel boeken van Kuitert, de gereformeerde theoloog. En Hoe Joden de schrift lezen van P. Lenhardt en A.C. Avril.

“Het kan ook niet anders”, zegt het echtpaar Klein. “Wij kunnen in 1995 ook niet alleen het gereformeerde boek verkopen. Je moet verbreden.” Het gereformeerde boek - de planken stonden er vol mee vanaf het moment dat Kirchner in 1890 zijn winkel aan de Bloemgracht opende. Hij was een man van het Réveil, de opwekkingsbeweging binnen het protestantisme in de eerste helft van de 19de eeuw. Boeken van Abraham Kuijper, van Herman Dooyeweerd (De wijsbegeerte der wetsidee) en van de gereformeerde pedagoog Waterink. In 1942 verhuisde de boekwinkel naar de Leliegracht, vlakbij de toen nog gereformeerdste gracht van Amsterdam, de Keizersgracht. Daar stond de Vrije Universiteit, de gereformeerde kerk en het Woltjergymnasium.

Erfgoed

Jan Klein zit vanaf 1941 in het boekenvak, zijn vrouw was jarenlang koster. Toen zij daarmee stopte maar meteen te kennen gaf er niets voor te voelen om haar dagen thuis te slijten zei hij in het voorjaar van 1970: “Dan koop ik toch een boekwinkel voor je.” Hij sloeg het boekblad open en warempel: in een advertentie werd een boekwinkel aangeboden in het centrum van Amsterdam. Boekhandel Kirchner. De koop was snel beklonken. Agaath Klein: “We troffen een half verlopen zaak aan met een beperkt assortissement. Gereformeerd maar ook een beetje algemeen. Er stonden bijvoorbeeld wat romans en woordenboeken.” Het was een tijd waarin de samenleving op tilt leek te slaan, veel zo niet alles stond ter discussie - ook het vanzelfsprekende gelijk van de eigen zuil. Het echtpaar Klein speelde daar behoedzaam op in - om niet al direkt de vertrouwde klantenkring weg te jagen. Een klein deel haakte toch af, maar dat kwam vooral omdat Het rode boekje voor scholieren in de etalage stond. Op zondag stond Agaath Klein met een boekentafel in verschillende kerken - daar ving ze op waar kerkgangers met een verschillende religieuze achtergrond geïnteresserd in waren en kocht het in. “Het was de tijd van de oecumene.” Op de planken stonden al snel niet alleen meer gereformeerde boeken maar ook werken van Huub Oosterhuis, van Edward Schillebeeckx en romans van niet-christelijke auteurs. Dominees en priesters vonden er wat van hun gading was. De laatsten vooral toen het echtpaar Klein begin jaren '80 de rooms-katholieke boekwinkel Pius aan de Raadhuisstraat hadden overgenomen, met inbegrip van de daar aanwezige heiligenbeelden - die staan in een klein kamertje achter de boekwinkel.

Zover gaat Dvorah Hersch van boekhandel Joachimsthal niet. Zeker, ook zij heeft in haar winkel plaats ingeruimd voor meer dan alleen het joodse boek (“je hebt ook een buurtfunctie”) maar die voorraad is beperkt. “Mijn oogmerk is dat het joodse erfgoed en de joodse cultuur via het boek moeten blijven bestaan.” Niet alleen orthodoxe en liberale joden kopen er, ook zij die tot het jodendom willen overgaan en mensen die Hebreeuws willen leren. Op zondag is het een va-et-vient van bezoekers. “Wij zijn meer dan alleen een boekhandel. Nieuwtjes worden uitgewisseld. De toestand in Israel wordt besproken. Wij zijn een oor.”

Hersch toont de grote collectie judaica, de 30 delige Engels-Hebreeuwse Talmud editie, de planken met kookboeken, stapels Potok en Amos Oz. Er is ook een klein Arabisch hoekje, voor studenten Hebreeuws met Arabisch als bijvak. Ook kunnen klanten er terecht voor boeken over het Israelisch-Palestijns conflict. Veel planken worden in beslag genomen met boeken over de uitroeiing van de Europese joden gedurende de Tweede Wereldoorlog.

Hersch: “Het houdt niet op en ik ben daar niet altijd even gelukkig om. Ik vind dat we zo langzamerhand het moment hebben bereikt waarop boeken verschijnen die niets meer toevoegen aan wat we al weten over de shoah. Ze zijn eigenlijk niet publikabel maar worden toch gedrukt.” Onder de klanten zijn er die altijd met de Tweede Wereldoorlog bezig blijven en de desbetreffende boeken kopen - of het nou goed geschreven is of niet. Er zijn ook klanten die er niets mee te maken willen hebben.

De drie boekverkopers vissen niet in elkaars vaarwater - althans zo min mogelijk. Agaath Klein: “Wij heben ook wat judaica maar voor het echte werk verwijzen we klanten naar Joachimsthal.” De Beer: “Wij hebben wel een exemplaar van de Statenvertaling maar als iemand verschillende uitvoeringen zoekt, sturen we hem door.” Hersch: “Wij hebben wat boeken over Oost-Europa maar die lopen niet. Ze gaan in juni in de uitverkoop. Wij zijn er vooral voor het joodse boek.”