Het spectaculairste gebouw van Almelo; Openbare bibliotheek van 'modernisten zonder dogma'

Gebouw: Openbare Bibliotheek, Almelo. Architect: Mecanoo. Opdrachtgever: Stichting Openbare Bibliotheek Almelo. Kosten: fl.12,8 miljoen. Ontwerp: 1991-1992. Uitvoering: 1993-1994.

Wie zonder voorkennis de sociale woningbouw uit de jaren tachtig op het Kruisplein in Rotterdam ziet en vervolgens naar Almelo gaat om de nieuwe bibliotheek te bezichtigen, zal nauwelijks kunnen geloven dat beide gebouwen door een en hetzelfde architectenbureau zijn ontworpen. Het Rotterdamse blok valt niet ogenblikkelijk op en oogt keurig, een beetje saai zelfs, terwijl de Almelose bibliotheek gerust het spectaculairste gebouw van Almelo kan worden genoemd. Nu zou een arrogante Randstedeling kunnen tegenwerpen dat voor dit laatste natuurlijk niet veel nodig is in de voormalige textielstad, maar waar is dit niet. Het vlakbij de bibliotheek gelegen stadhuis werd begin jaren zeventig posthuum gebouwd naar een ontwerp van J.J.P. Oud (1890-1963), een van Nederlands meest bewonderde twintigste-eeuwse architecten.

De Rotterdamse woningen werden het begin van het succes van het Delftse architectenbureau Mecanoo, dat met de Almelose bibliotheek waarschijnlijk nog niet ten einde is. De vier leden van Mecanoo (Henk Doll, Erik van Egeraat, Francine Houben en Chris de Weijer) zijn achter in de dertig _ en dat is zeker in de wereld van de architectuur nog jong _ en over opdrachten in binnen- en buitenland hebben ze niet te klagen.

Het Rotterdamse 'jeugdwerk' van Mecanoo is vergelijkbaar met Ouds stadhuis van Almelo. Beide staan in het teken van het modernisme, zij het een late, niet al te strenge variant. Van de twee ziet dat van Oud er het armoedigst uit; telkens weer blijken modernistische gebouwen slecht bestand tegen de tijd en Ouds stadhuis wordt nu dan ook door architect Mart van Schijndel gerenoveerd.

Een vergelijking van beide gebouwen met de nieuwe bibliotheek valt zonder meer in het voordeel van de laatste uit. De Rotterdamse woningen en de daarop volgende ontwerpen van Mecanoo bezorgden het bureau de reputatie van aanvoerders van de 'modernisten zonder dogma', de jonge generatie architecten die vrijelijk putten uit het vormenarsenaal van oude dan wel dode modernisten. Maar de laatste jaren heeft Mecanoo zich ontworsteld aan een al te rigide modernisme en de bibliotheek in Almelo is er weer een overtuigend bewijs van.

Dat begint al met de buitenkant, die bestaat uit sterk contrasterende vormen en materialen. Het gebouw oogt als een collage van functies die allemaal een eigen vorm hebben gekregen. De bibliotheek valt in hoofdzaak in twee delen uiteen. Langs het Baken ligt een langwerpig bouwdeel dat met de straat meebuigt, aan de Touwbaan is een waaiervormig gedeelte gesitueerd dat boven wordt bekroond met een opbouw met een gewelfd, organisch dak. Tussen de waaier en het lange deel ligt een vide, die, waar de waaier ophoudt, overgaat in een kantorendoos.

Elk onderdeel heeft zijn eigen, in sommige gevallen ongebruikelijk materiaal gekregen: de kantorendoos is van zwart baksteen en het langwerpige gedeelte langs het Baken is bekleed met koper dat nog lang niet groen is uitgeslagen. De waaier is opgebouwd uit betonnen schijven waartussen glas is geplaatst en het dak van de opbouw kreeg is van zink. Maar het opvallendst zijn de knalblauwe glasplaten die voor zowel aan de Touwbaankant als aan de Haven Noord-kant het gebouw gedeeltelijk bekleden.

Al even gevarieerd zijn de openingen in de gevels: kleine en grote vierkanten, cirkeltjes, wonderlijk smalle langwerpige ramen, strookramen en geheel glazen wanden wisselen elkaar af.

De afwisseling zet zich voort in het interieur. Links van de ingang aan Het Baken ligt het cafe, rechts het 'actuele informatiecentrum'. Pas daarachter beginnen de ruimtes van de eigenlijke bibliotheek, die zowel in het waaiervormige als langwerpige gedeelte is gehuisvest. De etages in de waaier monden steeds uit 3 min of meer besloten ruimtes waar riante meubels zijn neergezet om te lezen bij het overvloedig naar binnen vallende licht.

Wie van de waaier naar het langwerpige deel wil, moet steeds een trap op of af, omdat de etages van de twee verschillende delen niet op elkaar aansluiten maar verspringen. De trappen zijn niet ondergebracht in een saai trappenhuis, maar schieten in verschillende richtingen door de vide. Zo is deze leegte de mooiste ruimte van de bibliotheek geworden, die doet denken aan Piranesi's duizelingwekkende trappen in de beroemde 'carceri'-prenten.

De lijst met kleine en grote verrassingen van Mecanoo's bibliotheek kunnen worden uitgebreid, maar dit zou ten slotte weinig duidelijk maken over dit gebouw. De essentie van de Almelose bibliotheek is dat de rijkdom aan vormen, kleuren, ruimtes en details nergens heeft geleid tot een te grote drukte of chaos. Voor alles is het gebouw helder en doorzichtig. Men kon dan ook volstaan met een minimale bewegwijzering: de Ameloers vinden er bijna vanzelf hun weg.