Te veel werkelijkheid; Autobiografische roman van Kingsley Amis

Kingsley Amis: You Can't Do Both. Uitg. Hutchinson, 312 blz. Prijs ƒ 42,50.

Het werk van Kingsley Amis heeft - althans voor mij - zijn ups en zijn downs. Tot de ups behoren de boeken die ik bijna jaarlijks herlees, zoals Lucky Jim, The Anti-Death League, The Green Man, I Want It Now, Girl, 20, Ending Up en The Egyptologists. Tot de downs reken ik boeken als Russian Hide-and-Seek, Jake's Thing, Stanley and the Women, The Old Devils, The Russian Girl.

Het nieuwe boek van Amis, You Can't Do Both, ligt een beetje tussen de ups en de downs in. De flaptekst noemt het boek 'strongly autobiographical'. Het leven van de hoofdpersoon, Robin Davies, doet inderdaad denken aan het leven van Amis zoals het geweest had kunnen zijn als hij niet van zijn pen had kunnen leven en een universitaire carrière had gekozen. Zijn afkomst, zijn ouders, zijn middelbare school doen aan Amis denken. Zijn militaire dienst - waarover verder niets vermeld wordt - is een ietsje glorieuzer gemaakt dan de diensttijd van Amis.

Alles in dit boek is stevig in de werkelijkheid verankerd. Er gebeurt niets dat niet echt gebeurd is of had kunnen gebeuren. Het lijkt of dat 'realisme' het boek een beetje neerdrukt. Het komt niet helemaal van de grond. In wat voor mij de betere boeken van Amis zijn, worden meestal duidelijke tekenen aan de lezer gegeven dat hij te maken heeft met een fantastisch, onrealistisch verhaal - zoals in een sprookje het spreken van de dieren vaak al meteen duidelijk maakt dat het om een sprookje gaat. Of zoals de paarden bij Homerus, waar nooit iemand op gaat zitten en die alleen gebruikt worden om wagens te trekken die de helden naar en van het slagveld brengen.

Het verst in het opzijschuiven van de realiteit gaat Amis in The Green Man, waarin de tijd wordt stilgezet en niemand minder dan het opperwezen zelf sprekend en drinkend wordt ingevoerd. (Prachtig begin van het gesprek tussen opperwezen en hoofdpersoon: 'Bent u een afgezant?' 'Nee, ik ben het zelf.') Er zit op het eerste gezicht veel 'werkelijkheid' in Amis' debuut Lucky Jim, maar die werkelijkheid dient alleen maar als achtergrond, als houvast voor een serie hilarische scènes. Amis had niet de bedoeling om in Lucky Jim de lezer informatie te verschaffen over het wel en wee van een jonge docent aan een kleine provinciale Engelse universiteit. In You Can't Do Both echter lijkt het wel degelijk de bedoeling van de auteur te zijn ons te doen kennismaken met het milieu waarin hij is opgegroeid, met zijn verwanten in Wales, met zijn vader vooral.

Het boek bestaat uit vier hoofdstukken. Het eerste hoofdstuk gaat over Robin Davies als middelbare scholier. De lezer maakt kennis met zijn vader en moeder, zijn familieleden in Wales, waar hij een paar dagen gaat logeren, zijn vriendschap met een jongen die later homoseksueel blijkt te zijn. Dan slaat Amis een paar jaar over en vinden wij zijn held terug als tweedejaars student in Oxford. Hij vrijt met een alleraardigst meisje, Nancy genaamd. Robin leest, zonder daar veel wijzer van te worden, in een boek getiteld Happier Love, geschreven door ene Vanderdecken en gedrukt in Nederland in 1937. Ik denk dat Amis hier een boek van Van der Velde op het oog heeft, dat omstreeks 1937 veel opgang maakte en dat een keer door Ter Braak besproken is.

Wat mij in dat tweede hoofdstuk het meeste trof was het eenpits-gasstel in de gang bij Robins kamer, bedoeld om theewater aan de kook te brengen. Dat gasstel op de gang heb ik voor het eerst gezien in de Moskouse universiteit, en ik heb dertig jaar lang verondersteld dat het een Russische vinding was.

Het derde hoofdstuk, of misschien is het beter van het derde deel te spreken, speelt na de oorlog. Nancy is zwanger. Ze besluiten tot een - in Engeland toen illegale en dure - abortus en zien daar tot hun opluchting en tot grote opluchting van de lezer op het laatste moment van af. Weer slaan we een aantal jaren over. In het vierde en laatste deel zijn Nancy en Robin getrouwd. Ze hebben twee kinderen. Robin is lector en rijdt in een automobiel. Hij heeft affaires met andere vrouwen. Nancy komt daar achter, betrapt hem en dreigt hem te zullen verlaten als dat zo door gaat. Einde.

Zoals gezegd: te veel werkelijkheid, te veel waarschijnlijkheid. Wie mij niet gelooft leze of herleze na elkaar Take a Girl Like You en Difficulties With Girls. Het tweede boek is een vervolg op het eerste. In het eerste boek voel je van begin af aan dat er geen grens is aan wat er allemaal in dat boek zou kunnen gebeuren met Jenny en Patrick. In het tweede boek voel je al meteen de loodzware last van de waarschijnlijkheid.

Het enige dat hetzelfde gebleven is, is het Engels van Kingsley Amis. Dit boek bevat een paar nieuwe, onvertaalbare stijlfiguren: 'The old girl, Mr. Bennett's younger sister, was all right, middle forties but all right, so much so that if things had been different, Robin mused, things might have been different.' Wat moet de vertaler hiermee beginnen? 'De vrouw des huizes (iets beters kan ik voor 'the old girl' niet bedenken), meneer Bennetts jongere zuster, kon er best mee door, midden veertig maar ze kon er mee door, zozeer zelfs dat als de zaken anders gelegen hadden, overwoog (mijmerde, bedacht, droomde?) Robert, de zaken anders hadden kunnen liggen.' Dat geeft het ongeveer weer, maar het leuke is eraf.