San Marco jubileert met eerbetoon aan heilige

Negenhonderd jaar geleden werd de San Marco-kerk in Venetië ingezegend. De stad viert dit eeuwfeest met restauraties en een tentoonstelling gewijd aan de heilige Marcus.

Omaggio a San Marco. Palazzo Ducale, piazza San Marco. Dagelijks 9-17u. T/m 27/2. Inl 00-3941-5224951

VENETIE, 6 JAN. Een van de tientallen legendes rondom Venetië wil dat de stad zijn glorie mede te danken heeft aan de list met het varkensvlees. In de vroege middeleeuwen zon de dogestad op manieren om rivaliserende steden op de terra firma, het vasteland, de loef af te steken. Godsdienst en politiek waren onlosmakelijk met elkaar verbonden, en daarom was een van de beste middelen voor aanspraak op wereldse grootheid het bezit van een relikwie.

Zo kwam het dat twee Venetiaanse kooplieden er in het jaar 829 op uit gingen om de resten van de evangelist Marcus in handen te krijgen. Dat was een zeer begeerd object: Marcus had volgens de overlevering zijn evangelie speciaal voor de Italianen geschreven en bovendien zou hij hebben gepreekt langs de noordkust van de Adriatische Zee - een claim die buiten Venetië wordt aangevochten. Marcus was in de Egyptische stad Alessandria doodgemarteld, in het jaar 68, en daar begraven. Met behulp van twee plaatselijke priesters braken de kooplieden het graf van sint Marcus open en slaagden zij erin de heilige uit de stad te smokkelen. Een laag gezouten varkensvlees over de stoffelijke resten voorkwam grondige controle door de islamitische douane-beambten.

Toen de evangelist in Venetië was aangekomen ruilde de stad haar beschermheilige Theodorus in voor Marcus. Dat was tevens een politieke daad: Theodorus was een Griekse heilige en met de keuze voor Marcus wilde Venetië zijn onafhankelijkheid van het Byzantijnse rijk onderstrepen. Onder bescherming van Marcus begon de bloeitijd van de stad. Haar wapen was het symbool van de evangelist, een leeuw die zijn poot op een opengeslagen evangelie legt. De aan hem gewijde kerk, de wereldberoemde San Marco, onderstreepte de aspiraties en de successen van de republiek. Hier werden de soldaten gezegend die op oorlogspad gingen, hier werden de buit van veldslagen en de vaandels van de verslagen vijand naar toe gebracht. De wereldlijke rol werd nog eens onderstreept door het feit dat deze kerk in feite de 'privé-kapel' van de doge was, de kerk dus van het bestuur van de republiek.

De eerste San Marco dateert uit 832, maar deze kerk was volgens de geschiedschrijvers weinig bijzonders. Zij werd zwaar beschadigd bij een opstand in 976 tegen een doge die zijn ambt erfelijk wilde maken: boze Venetianen staken het dogepaleis in brand en het vuur sloeg over naar de aangrenzende kapel. De kerk werd herbouwd, maar was in de ogen van de Venetianen nog niet schitterend genoeg voor hun beschermheilige. Toen de republiek in de volgende eeuw een flinke som geld over had, kon zij kiezen: een oorlog of een nieuwe San Marco. Het werd een kerk, als een investering voor overwinningen in de toekomst.

Het is nu negenhonderd jaar geleden dat de huidige kerk werd ingezegend door daar de relikwieën van Marcus naar binnen te dragen en bij te zetten in de krypte. Die dag, 8 oktober 1094, is voor de Venetianen het begin van hun glorietijd. De stad viert dit eeuwfeest in grootse stijl: met een aantal restauraties in de San Marco en met een tentoonstelling die aan de heilige is gewijd.

De kerk zelf staat centraal in de feestelijkheden. Jarenlang zijn haar vijf koepels een herkenningspunt geweest voor wie de stad vanuit zee naderde. Niet voor niets wordt op de zuidelijke façade, de kant die uitziet op zee, de buit getoond van de oorlogen tegen Byzantium en tegen Genua. De kerk moest een symbool en een getuigenis zijn van de macht die Venetië onder bescherming van Marcus had verkregen. Daarom is zij ook steeds verder verfraaid naarmate die macht groeide. De huidige kerk is een weelderige, oogverblindende mengeling van stijlen geworden. De beroemde mozaïeken tegen de muren en de binnenkant van de koepels, die het interieur zijn unieke gouden glans geven, zijn steeds verder aangevuld. De vroegste zijn in de elfde eeuw gemaakt door Griekse kunstenaars. Later, in de vijftiende eeuw, zijn daar mozaïeken bijgekomen die zijn gemaakt onder supervisie van Toscaanse kunstenaars als Paolo Uccello. De gekleurde marmeren zuilen zijn buitgemaakt op kruistochten. De vier bronzen paarden boven het hoofdportaal, nu in een museum gezet en vervangen door kopieën, komen van de renbaan van Constantinopel en zijn door kruisvaarders meegenomen na de verwoesting van die stad in 1204. Ook de voorportalen zelf zijn steeds weer bijgewerkt en verder verfraaid. De geometrische marmeren mozaïeken op de grond gelden als de mooiste kerkvloer ter wereld. Een overdaad aan ikonen, beelden, bas-reliëfs, bronzen kunstwerken en sieraden, voor een groot deel afkomstig uit het byzantijnse rijk, moesten verder luister bijzetten aan de wereldse glorie van Venetië.

De curatoren van de expositie waarmee dit eeuwfeest in het aangrenzende dogepaleis wordt gevierd, hebben de kerk daar bewust buiten gelaten. Alleen de San Marco zelf kan getuigen van haar pracht en praal. De tentoonstelling is gewijd aan het leven van Marcus, verteld aan de hand van bronzen platen, oude boeken, schilderijen en rijkelijk bewerkte tronen. Hoogtepunt zijn de purperen codices uit de vijfde en zesde eeuw. Dit zijn kostbare bijbels, met gouden en zilveren letters geschreven op perkament dat is gekleurd in de keizerlijke kleur purper. Slechts een tiental van deze schitterende codices zijn bewaard gebleven, en vijf ervan zijn in Venetië te zien. Een reeks religieuze sieraden en reliekhouders uit de twaalfde tot de vijftiende eeuw, de glorietijd van Venetië, completeren het beeld en dragen bij tot het doel van de tentoonstelling, dat uit haar titel spreekt: een eerbewijs aan sint Marcus.