De dwaalleraar

“Het kernargument van mijn oratie komt neer op de stelling dat een expansief loonbeleid in verbinding met zo groot mogelijke neerwaartse loonstarheid op lange termijn precies is wat Nederland nodig heeft om een verdere afbrokkeling van de industriële basis van het land te stoppen.” Aldus de nieuwe hoogleraar Alfred Kleinknecht in zijn oratie aan de Vrije Universiteit. Prof. Kleinknecht verwijst in zijn betoog naar de Oostenrijkse econoom Josef Schumpeter die een onderscheid maakte tussen de 'Unternehmer' en de 'Wirt'. Een Wirt is verantwoordelijk voor bestaande structuren en heeft niet de ambitie om volgend jaar een lekkerder kop koffie te serveren dan op dit moment. Een 'Unternehmer' is voortdurend op zoek naar het nieuwe dat het oude verdringt. Volgens Kleinknecht heeft een beleid van loonmatiging slechte gevolgen voor de kwaliteit van het management: 'ondernemend Nederland is gekenmerkt door een tekort aan Schumpeterse 'Unternehmers' en een overschot aan Schumpeterse 'Wirte'.

Hier is de logische structuur van Kleinknechts redenering. Feit nummer één: succesvolle industriële bedrijven moeten veel research verrichten.

Feit nummer twee: bedrijven met veel research-activiteiten betalen gemiddeld hoge lonen. Conclusie: zorg voor hogere lonen en de industrie zal groeien en bloeien. Letterlijk schrijft Kleinknecht: “Hier ligt een kans om het probleem van de achterblijvende Nederlandse research aan te pakken. Alles wat de Haagse overheid zou moeten doen om dit te bereiken bestaat daarin dat zij een meer expansieve loonontwikkeling bevordert.” En: “een gematigde loongolf is op zijn plaats. Ik noem maar een getal om richting te geven aan de discussie: indien de vakbonden erin zouden slagen om bijvoorbeeld reële loonsverhoging ergens tussen drie procent en de zes procent op jaarbasis door te zetten, dan zou dit al veel goed kunnen doen aan de Nederlandse economie.”

Goed zo, professor. Succesvolle ondernemers wonen gemiddeld in grotere huizen dan mislukte zakenlieden. Geef daarom iedere Bul Super een paleis en hij gaat vanzelf Superzaken doen. Grote gezinnen rijden vaker in een Chrysler Voyager of een Renault Espace dan alleenstaanden. Verbiedt kinderloze echtparen om in kleine auto's rond te rijden, en de gezinsuitbreiding zal niet op zich laten wachten. Zelfs de oude Grieken zouden Kleinknechts schijnredenering al hebben ontmaskerd: elke A bezit eigenschap X; geef B ook eigenschap X, en wordt B dan een A? Natuurlijk niet.

Kleinknecht maakt een ernstige logische fout en verwart oorzaak en gevolg. Dit blijkt nog eens extra uit de volgende eenvoudige vraag waarop hij geen antwoord heeft: wat belet een ondernemer om op dit moment al vrijwillig zijn personeel ieder jaar drie tot zes procent extra loonstijging te bieden om op die manier hogere creativiteit en extra inspanningen te stimuleren? Als het al een goed idee is - quod non - om landelijk een loongolf te stimuleren, dan is het zeker een uitstekende gedachte voor iedere afzonderlijke ondernemer om vlug de eerste te zijn die veel hogere lonen gaat betalen. Niet alleen stimuleert hij dan á la Kleinknecht zichzelf en zijn personeel, bovendien kan hij de meest creatieve en innovatieve medewerkers aantrekken uit andere bedrijven vanwege zijn hogere lonen.

We zien in de praktijk wel iets terug van de gedachte dat hogere lonen een betere prestatie uitlokken. Als bijvoorbeeld de Russische regering een einde wil maken aan de corruptie onder de leden van de rechterlijke macht, zal zij de rechters en officieren van justitie hogere salarissen moeten betalen. Als de regering dan tegelijkertijd duidelijk maakt dat wie toch nog gevoelig is voor omkoperij onmiddellijk zijn baan verliest, heeft dat twee gunstige gevolgen in de strijd tegen de corruptie: ten eerste kunnen rechter en officier makkelijker het einde van de maand halen zonder op jacht te gaan naar klandestiene inkomsten en bovendien wordt de straf heel hoog op corrupt gedrag, want het zal moeilijk zijn voor de oneervol ontslagen rechter om elders een vergelijkbaar salaris te verdienen.

Zo kunnen iets hogere salarissen een bijdrage leveren aan het bestrijden van corruptie en ook aan het langdurig binden van goed personeel aan een werkgever. Maar dat is iets anders dan roekeloos pleiten voor jaarlijkse extra loonsverhogingen van drie tot zes procent zoals Kleinknecht doet. Bij handhaving van een vaste wisselkoers tussen de gulden en de D-mark zou zijn voorstel leiden tot verwoesting van de Nederlandse industrie. Het is - maar nu echt voor het laatst - correct dat een succesvol bedrijf in staat is hogere lonen te betalen dan een fabrikant van levertraan, maar daaruit volgt niet dat de levertraanfabriek vlugger verandert in een toonbeeld van dynamiek en innovatieve research door maar eens te beginnen met jaarlijkse kolossale loonsverhogingen.

Er is trouwens bewijsmateriaal - niet geciteerd door Kleinknecht omdat het slecht past in zijn betoog - dat nieuwe bedrijven aanvankelijk lagere lonen betalen dan gevestigde ondernemingen, omdat zij het vak nog moeten leren en ook nog geen netwerk hebben van klanten en afnemers. Wie het oprichten van nieuwe bedrijven wil stimuleren, moet daarom nieuwe ondernemers de vrijheid geven om in de startfase hun mensen minder te betalen dan gebruikelijk in de bedrijfstak. Vandaar ook dat het algemeen verbindend verklaren van CAO's slecht is voor de kansen van aspirant-ondernemers. Als bijvoorbeeld een Nederlander van Turkse afkomst een Turks reisbureau wil oprichten moet hij de vrijheid hebben om in de leerfase zichzelf en zijn medewerkster iets minder te betalen dan de collega's bij American Express of Holland International. Als de vakbonden dat proberen tegen te gaan door het algemeen verbindend laten verklaren van een CAO voeren zij hun campagne onder de vlag van het bestrijden van beunhazerij, maar in feite helpen de bonden de gevestigde ondernemers om nieuwe bedrijven te weren uit hun bedrijfstak.

Hoe heeft dan deze dwaalleraar zoveel aandacht kunnen krijgen voor zijn kolder? Ik denk dat de journalisten wel goed hebben aangevoeld dat de tijd van loonmatiging als wonderolie voor al onze economische problemen intussen voorbij is en dat het paarse kabinet maar eens een ander beleid moet gaan voeren. Zo'n ander beleid zou natuurlijk moeten bestaan uit een combinatie van lagere belastingen, meer dynamiek (de winkelsluitingswet!) en een veel actiever begeleiding van de langdurig werklozen die wij te lang aan het lot van hun bevroren uitkering hebben overgelaten. Is zo'n beleid succesvol, dan zal het resulteren in een hogere economische groei en die maakt het bedrijven dan weer mogelijk om inderdaad ook de hogere lonen uit te keren waar Kleinknecht over schrijft. Hogere lonen zijn dan de beloning voor een succesvolle aanval op hoge belastingtarieven en op allerlei kartelpraktijken in onze economische orde, maar niet andersom. Want hoe zou een loongolf op zich kunnen bijdragen tot de lagere belastingen waar Nederland zo'n behoefte aan heeft, tot ruimere openingstijden van de winkels, of tot een betere organisatie van de arbeidsbureaus? Op al zulke logische vragen heeft Kleinknecht geen antwoord.

Toch ben ik Kleinknecht voor één ding dankbaar. Hij heeft mij weer voor korte tijd verzoend met de stroperigheid van de Nederlandse besluitvorming en met de traagheid waarmee ideeën in Den Haag worden geaccepteerd. De Nederlandse politiek werkt zo langzaam dat er alle tijd is om Kleinknechts kolder te weerleggen voordat ambtenaren en politici in staat zouden zijn om zijn voorstel voor een jaarlijkse loongolf te implementeren. Een troostrijke gedachte voor iedereen die wel eens ongeduldig vraagt waarom zijn eigen briljante ideeën nog geen Haagse realiteit zijn. Stel je voor dat gevaarlijke onzin even snel zouden worden geabsorbeerd door de politiek.