Zeebrieven en poorterboeken in burgemeestersarchief

AMSTERDAM, 30 SEPT. In zijn ambtsperiode kwam oud-burgemeester W. Polak van Amsterdam er niet. Geen tijd. Wel stuurde hij geregeld een medewerker naar het omvangrijke burgemeestersarchief. Een anecdote uit het verre verleden was altijd leuk voor een speech. Een goed voorbeeld van zichzelf weet hij niet meer, wel van zijn voorganger Samkalden. “De koning en koningin uit Nepal waren eens op bezoek. Samkalden wist toen te vertellen dat de baard van Sinterklaas van haar uit Nepal was gemaakt.”

Het gerestaureerde burgemeestersarchief van Amsterdam - 'de ruggegraad van het gemeentearchief' - werd gisteren tentoongesteld aan burgemeester Patijn, oud-burgemeester Polak, raadsleden en andere genodigden. De aanwezigen waren enthousiast over “de schatkamer van Ali Baba” en “het mooiste archief van de wereld”, zoals ze het burgemeestersarchief noemen.

Het archief bevat privilege- en keurboeken, zeebrieven, poorterboeken en allerlei andere publikaties van het Amsterdamse stadsbestuur uit de periode 1275-1795. Het eindigt op het moment dat na de Bataafse Revolutie diverse ambten en instellingen werden opgeheven of hervormd. De stukken van daarna werden in het 'gewone' gemeentearchief opgeslagen.

Restaurateurs hebben de afgelopen vijf jaar voor tweehonderdduizend gulden tweehonderd waardevolle delen opgeknapt. De gemeenteraad had dit bedrag ter beschikking gesteld. Historicus B. de Melker spreekt van een inhaaloperatie. De dienst blijft de komende tijd zijn historische schatten restaureren, maar dan van het reguliere budget.

Bij de renovatie vormde niet de inhoud maar het type bindtechniek het uitgangspunt. Met de modernste technieken werden de banden en de ruggen hersteld. “Maar wel omkeerbaar. Als ze over dertig jaar denken dat ze het beter kunnen, dan kan alles in de oude staat worden teruggebracht”, zegt De Melker. De inhoud is zoveel mogelijk op microfiche vastgelegd, en voor iedereen toegankelijk.

De Melker en zijn collega's gruwen van restauraties uit de jaren zestig. Toen werden dikke, nieuwe kaften om de oude stukken gebonden. “Daardoor zijn de boeken wel weer bruikbaar, maar de historische waarde van de banden is verloren gegaan.”

Amsterdam groeide in de zestiende en zeventiende eeuw uit tot het centrum van de wereld. Volgens de archiefmedewerkers was het toenmalige stadhuis op de Dam vergelijkbaar met het Witte Huis nu. De Amsterdamse burgemeesters moesten ten tijde van de Republiek der Verenigde Nederlanden (1581-1795) eigenlijk de Staten-Generaal gehoorzamen, maar die werden dikwijls gepasseerd.

Zo bevat de collectie stukken waaruit blijkt dat Amsterdam, buiten de Staten-Generaal om, in 1778 een handelsverdrag sloot met de Verenigde Staten. De Amerikaanse gezant werd echter op zee gepakt door de Engelsen. Het eigenzinnige optreden van Amsterdam kwam de Republiek uiteindelijk te staan op de Vierde Engelse Oorlog die Nederland smadelijk verloor.

Burgemeesters hadden veel invloed. De graaf van Holland gaf de stad in 1400 het recht zelf haar burgemeester te kiezen. Omdat dit het enige ambt was waarvan Amsterdammers zelf bepaalden wie werd benoemd, kregen deze ambtenaren veel macht. Amsterdam had in die tijd vier burgemeesters tegelijk, de zittende bestuurders kozen hun opvolgers. Vaak keerden ze na vier jaar weer terug, zodat de macht in handen bleef van een beperkt aantal personen en families.

Oud-burgemeester Polak staat afgezonderd in de hoek van de expositiezaal te lezen over het privilege uit 1400. Hij amuseert zich. “Net als wethouders nu, werden burgemeesters toen door de stad gekozen. Ook wethouders hebben steeds meer macht gekregen. Gelukkig hadden in mijn tijd de burgemeesters van de grote steden daar niet zoveel last van.”

Even later probeert Polak een handschrift te ontcijferen. Wijzend met zijn vinger langs de regels leest hij over een te kritische hoofdredacteur van de Amsterdamse Nederduitsche Courant, die na veertig jaar dienst in 1756 door een burgemeester aan de kant was gezet. De hoofdredacteur werd vervangen “om de schrijftrant en Noúvelles met beter stijl en gepaster oordeel te verbeteren.”