'Schokbrekers' regering-Mandela werken

JOHANNESBURG, 30 SEPT. President Nelson Mandela stelde het met zichtbare tevredenheid vast: de schokbrekers van zijn regering van nationale eenheid bleken te werken. Minister van binnenlandse zaken Mangosuthu Buthelezi bood de regering en de natie op woensdag zijn “onvoorwaardelijke excuses” aan voor zijn optreden afgelopen zondagavond, toen hij een live televisie-uitzending onderbrak om voor een miljoenenpubliek een tegenstander van het Zoeloe-koningshuis de les te lezen.

Het kabinet veroordeelde Buthelezi's gedrag na drie uur vergaderen in een harde verklaring als “een serieuze schending van de vrijheid van meningsuiting en de persvrijheid (...) en daarmee een directe uitdaging aan de grondwet, die alle ministers hebben gezworen te beschermen en te respecteren”. De trotse, grillige Inkatha-chief kreeg en aanvaardde een lesje in nederigheid. De eerste serieuze crisis in de regering van nationale eenheid, bestaande uit het Afrikaans Nationaal Congres, de Nationale Partij en de Inkatha Vrijheidspartij, was daarmee bezworen.

Het was vooral te danken aan de verzoener-bij-uitstek, president Mandela. Terwijl alle politieke partijen, behalve Inkatha en de blanke Konservatieve Partij, over Buthelezi heenvielen en kranten zijn aftreden eisten, sprak de president geen openlijke veroordeling uit. Hij wilde de zaak “voorzichtig” hanteren en “eerst Buthelezi's kant van het verhaal horen”. Mandela's staatsmanschap bood de chief een vluchtweg uit een netelige politieke positie, die in menig ander land het einde van een ministersloopbaan zou hebben betekend.

De zaak was er serieus genoeg voor. De minister stormde met zijn lijfwachten zondagavond de televisiestudio van de staatsomroep in Durban binnen. Daar probeerde prins Sifiso Zulu namens het Zoeloe-koningshuis uit te leggen waarom Buthelezi zich niet “de traditionele eerste minister” van Zoeloe-koning Goodwill Zwelithini mocht noemen. De breuk met de koning ondergraaft de traditionele Zoeloe-machtsbasis van Buthelezi's Inkatha Vrijheidspartij in de provincie KwaZulu/Natal. Bij de schermutseling, waarbij wapens te zien waren, raakte de prins gewond aan zijn pols. Hij werd hardhandig uit de studio verwijderd en Buthelezi nam zijn plaats als studiogast ongevraagd in.

In zijn publieke boetedoening ontkende Buthelezi woensdag nogmaals dat hij wist dat het een live uitzending betrof. “Ik ben niet zo'n stuntelende gek dat ik een live studio binnenloop en opzettelijk een programma verstoor”, zei hij tijdens een persconferentie, gezeten naast president Mandela. Maar veel critici van de Inkatha-leider ging het daar niet om: zij meenden juist een inkijkje te hebben gekregen in zijn ware aard. De grote democraat, waarvoor Buthelezi zich graag uitgeeft, bleek achter de schermen een vechtjas.

Bovendien vreesden velen voor het imago van de jonge democratie. De internationale goodwill na de verkiezingen moet nog worden omgezet in investeringen. De Buthelezi-show werd over de hele wereld uitgezonden. “Ik zit hier met twee buitenlandse investeerders op kantoor”, zei een verontruste zakenman in een radio-interview. “Het is al niet gemakkelijk om ze te overtuigen om in Zuid-Afrika zaken te doen. Maar nu ze dit op televisie hebben gezien, hebben ze er helemaal geen trek meer in. Ze noemen ons een bananenrepubliek.”

Buthelezi gaf toe dat hij bereid was geweest op te stappen, “als ik de president en het kabinet politiek in verlegenheid heb gebracht”. Mandela wilde er niet van weten. “Het feit dat we zijn optreden in de sterkst mogelijke bewoordingen hebben veroordeeld betekent niet dat zijn waarde in het kabinet nu is afgenomen.” De president prees Buthelezi zelfs omdat hij “groot genoeg” was geweest om zijn excuses aan te bieden.

Het was een goede weergave van Zuid-Afrika's politieke werkelijkheid. Zelfs al had Mandela redenen te over om van Buthelezi verlost te willen raken, dan nog was ontslag onwenselijk. De 'nationale eenheid', die hij met zijn regering wil scheppen, is vijf maanden na de verkiezingen nog te kwetsbaar. Een breuk met Buthelezi en Inkatha zou onherroepelijk leiden tot polarisatie en een opleving van geweld tussen ANC- en Inkatha-aanhangers, vooral in KwaZulu/Natal. De partijen zijn tot elkaar veroordeeld. Voorlopig kan de chief zich nog wat uitglijders veroorloven.