Op de werf van Kenau Hasselaar; Historische roman over de Tachtigjarige Oorlog

Bies van Ede: Gebakken rat met beukeblad. Uitg. Leopold, 152 blz. Prijs ƒ 27,50.

Het lijkt er wel eens op dat onder kinderboekenschrijvers de historische roman populairder is dan onder schrijvers voor volwassenen, met dan nog weer een extra voorkeur voor de Middeleeuwen, al zijn die de laatste jaren sowieso flink in populariteit gestegen. Een historische roman vraagt veel onderzoek, want niemand wil onzin beweren, maar dat werk vooraf betaalt zichzelf terug: men kan veel van de opgedolven feiten weer kwijt, waardoor de roman als het ware vanzelf stevigte krijgt. En daar schuilt natuurlijk het gevaar van het genre: de feiten en weetjes nemen de plaats in van psychologie, overwegingen, karaktertekeningen. Een middeleeuwer in een jeugdboek is meestal een nogal eenvoudig karakter, goed of slecht in combinatie met dom of slim en altijd een snuifje bijgelovigheid.

Bies van Ede is niet helemaal ontsnapt aan dit gevaar in zijn Gebakken rat met beukeblad, een verhaal uit de Tachtigjarige Oorlog: 1572, het beleg van Haarlem. Zoals zo vaak in dit type boek is de hoofdpersoon in zekere zin een buitenstaander, dat maakt het mogelijk om veel te vragen en te beschrijven en een onbevangen blik op de voor de lezers ook vreemde wereld te werpen. De dertienjarige Adriaan komt uit Alkmaar en moet zijn gewonde vader gaan halen in Haarlem. Vader is meegegaan met de geuzen om de Spanjaarden te weerstaan. Als Adriaan in Haarlem aankomt is zijn vader echter al uit het gasthuis verdwenen en als hij weer terug wil gaan naar Alkmaar sluiten de poortdeuren zich net voor zijn neus. Het beleg is begonnen.

Het is meteen al het ergste wat een jonge jongen kan overkomen, om zonder familie en bekenden in een vreemde stad terecht te komen die ook nog in oorlog raakt. Maar vreemd genoeg wordt dat in dit boek nauwelijks tot een probleem gemaakt. Adriaan heeft een ver familielid in Haarlem, heel rijk maar niet bijster aardig, dat hem uit werken stuurt op de werf van Kenau Hasselaar, waar hij een vriend vindt. Van eenzaamheid, radeloosheid, verlangen geen sprake. Adriaan beleeft in de eerste plaats een avontuur.

Wie zich niet tegen dit psychologisch wel erg onverschillige begin verzet, krijgt vervolgens een aardig boek te lezen, waarin geen mooi weer wordt gespeeld met de gevolgen van een beleg en ook de mensen niet mooier of nobeler worden voorgesteld dan ze zijn. Wel blijven ze allemaal enigszins schematisch, van karakteruitdieping is geen sprake en het drama zit hem nergens in de omgang tussen de personages. Het drama komt uitsluitend van buiten, het staat voor de muren van Haarlem en heeft kanonnen bij zich.

De achterflap doet een poging tot ruimere interpretatie van het boek: Gebakken rat met beukeblad gaat niet uitsluitend over het beleg van Haarlem, oorlogen zijn er tot op de dag van vandaag. Dan denkt men al gauw aan Sarajevo, waar ook oorlogsprofiteurs rijk worden van de ellende van anderen, waar de mensen evenzeer opgesloten zitten en beschoten worden. Het is waar: Gebakken rat met beukeblad had, mutatis mutandis, ook wel over een ander beleg kunnen gaan. Dan had Adriaan in plaats van een bordje olipodrigo (Spaanse hutspot) misschien Servische bonensoep gegeten. En dan was dit ook best een aardig boek geweest.