Karikaturaal Oleanna roept nauwelijks discussie op

Voorstelling: Oleanna van David Mamet. Vertaling: Marcel Otten; regie: Lodewijk de Boer, decor: Eileen Diss; spel: Peter Faber, Caroline Almekinders. Gezien: 28/9 Schouwburg Leiden, tournee t/m 8/3.

David Mamet regisseerde in 1992 in New York zelf de eerste uitvoering van zijn toneeltekst Oleanna, een stuk over een professor die door zijn studente wordt aangeklaagd wegens seksuele intimidatie. “Kan dit echt gebeuren?” luidde een van de vragen die na afloop aan het Amerikaanse publiek werden voorgelegd. “Ja” was het eensluidende antwoord. Over de vraag of men partij moest kiezen voor de vrouwelijke of mannelijke hoofdrolspeler waren de meningen daarentegen verdeeld - reden waarom de voorstelling twee jaar geleden verhitte discussies losmaakte onder de toeschouwers.

Of dat ook hier zal gebeuren nu Marcel Otten een Nederlandse vertaling van het stuk heeft gemaakt, valt te bezien. De door Lodewijk de Boer geregisseerde voorstelling ontlokte in elk geval tijdens de première in Leiden geen heftige reacties aan het publiek. Het is, eerlijk gezegd, ook moeilijk voorstelbaar dat het stuk zo'n opschudding teweeg zou brengen. Niet dat beschuldigingen van geweld en seksueel misbruik op het werk hier ondenkbaar zijn, maar de situatie die Mamet schetst is zo gechargeerd dat ik althans geen moment erdoor overtuigd was.

Oleanna - een titel die verwijst naar een Noors liedje waarin sprake is van een gelukzalig leven in een utopisch land - speelt zich drie bedrijven lang af in de werkkamer van professor John. Daar ontvangt hij Carol, een verwarde studente die een onvoldoende heeft gekregen voor haar scriptie. Ze twijfelt aan haar capaciteiten want er is veel dat ze niet snapt, de moeilijke woorden die John gebruikt niet en zijn boek dat ze heeft moeten lezen niet. Hij wil haar wel helpen. Haar problemen begrijpt hij immers, zegt hij, en hij vindt haar leuk. Zo leuk dat hij haar aanbiedt alles over te doen - ze zal bij voorbaat een tien krijgen.

Dat de professor hier te ver gaat is duidelijk; blijft echter de vraag of hij ook de perverse seksist is waarvoor Carol hem aanziet. Eerder zou je hem kunnen verwijten dat hij niet echt naar haar luistert en alles wat zij zegt op zijn manier interpreteert. Kwalijk is eveneens dat hij het gesprek telkens onderbreekt voor privé-telefoontjes met zijn vrouw die bezig is een nieuw huis te kopen. John gedraagt zich kortom vreselijk ergerniswekkend. Een paternalistische man, maar niet iemand die, als hij zijn studente even bij de schouder pakt, de intentie heeft haar te verkrachten zoals Carol later beweert.

Haar aanklacht mag dan elke grond missen, het gif doet onmiddellijk zijn vernietigende werking, zo blijkt in het tweede en derde bedrijf. Johns reputatie is voorgoed geschaad, de vaste aanstelling aan de universiteit die hem in het vooruitzicht was gesteld kan hij vergeten en daarmee gaat ook de koop van het huis niet door. Langzaam aan zijn de rollen dan ook omgedraaid: hij is zwijgzaam en volledig uit het veld geslagen, zij is fel en zelfverzekerd nu ze niet langer voor zichzelf spreekt maar uit naam van een groep studenten die allen onder Johns intimiderende en elitaire gedrag geleden blijken te hebben.

Waar het in Oleanna in feite om draait is dat John en Carol van meet af aan op twee totaal verschillende sporen zitten. David Mamet werkt dit echter niet goed uit en stelt de situatie zo zwart-wit voor dat zijn personages karikaturen worden.

In de voorstelling van Lodewijk de Boer gooit Peter Faber daar nog een schepje bovenop. Alles wat hij doet krijgt overdreven veel nadruk, elke lettergreep die hij uitspreekt wordt beklemtoond opdat we hem toch vooral reuze antipathiek gaan vinden. Caroline Almekinders is minder uitgesproken, maar misschien mede daarom niet erg overtuigend op het moment dat zij het heft in handen neemt. Dat maakt het extra moeilijk voor een van beiden te kiezen. En wie niet kan kiezen ziet een voorstelling die weliswaar adequaat is geënsceneerd maar die geen opwinding veroorzaakt.