Architectuurschool voor kinderen in Moskou; Fantaseren verplicht

Als het aan kinderen lag, zou Moskou er heel anders uitzien. Dat blijkt wel in Vladislav Kirpitsjovs Kinderstudio voor Experimentele Architectuur. Vijf- tot zeventienjarigen ontwerpen daar sprookjespaleizen en doolhoven. Helaas hebben volwassen architecten op de plaats van de studio nu een businesscentre gepland.

Liefhebbers van architectuur en stedebouw zullen Moskou niet snel bezoeken, tenzij ze een voorkeur hebben voor het bizarre. De Russische hoofdstad laat zich nog het best omschrijven als een reusachtige Bijlmermeer, waarbij de eindeloze rijen flats worden doorsneden door straten met een stuk of acht rijstroken. Wie bij een willekeurig metrostation boven de grond komt, kan niet zeggen of hij nu in het noorden of het zuiden van de stad is uitgestapt. Of in Sverdlovsk of Novosibirsk, want het beeld is over de hele voormalige Sovjet-Unie hetzelfde.

Slechts het centrum biedt enige verlichting, met het Kremlin, het classicistische Bolsjoi-theater en de zeven monsterachtige wolkenkrabbers die Stalin heeft laten bouwen na de overwinning op Nazi-Duitsland en die het best kunnen worden begrepen als monumenten voor hemzelf. Ook in het centrum echter zet treurigheid de toon. Want hoewel de architectuur hier afwisselend is op het chaotische af, maken de meeste gebouwen toch een grauwe, vervallen indruk. Ze laten niets blijken van wat zich achter hun gevels afspeelt.

In zo'n gebouw is de Moskouse Kinderstudio voor Experimentele Architectuur gevestigd. De studio is in 1977 opgericht door architectuurdocent Vladislav Kirpitsjov als een soort muziekschool voor bouwkunst. Kinderen van vijf tot zeventien jaar kunnen er na schooltijd komen tekenen, ontwerpen en bouwen aan hun droompaleizen. Het is een van de weinige plaatsen ter wereld waar architectuur als kinderspel wordt beschouwd. Hoewel er nog nooit een ontwerp van Kirpitsjovs studio is gebouwd, hebben tentoonstellingen in binnen- en buitenland veel lof geoogst.

Grimm en Koolhaas

Als het aan de kinderen lag, zou Moskou er heel anders uitzien, zij het nog altijd chaotisch. De ontwerpen in Kirpitsjovs studio - een appartement waarvan de woonkamer is verbouwd tot handenarbeid-lokaal - slingeren de toeschouwer heen en weer tussen de wereld van de gebroeders Grimm en die van Rem Koolhaas. Er zijn bouwtekeningen voor sprookjespaleizen, er zijn maquettes voor blokkendozen en er is van alles daartussenin.

Maar waar zijn de huisjes, de bomen en het zonnetje? Dat is volgens Kirpitsjov de vraag die volwassenen het vaakst stellen over het werk van zijn leerlingen. En daarmee wordt meteen aangegeven waarom de architect zijn kinderstudio is begonnen. “Op een dag viel het me op dat over de hele wereld dezelfde kindertekeningen worden gemaakt,” zegt Kirpitsjov. “Overal hetzelfde huisje, een boom ernaast en een mannetje ervoor. Dat is toch eigenlijk absurd?” Volgens Kirpitsjov wordt kinderen al heel vroeg geleerd wat 'normaal' is en worden ze gestimuleerd stereotypen na te bootsen. Wie dat het beste kan, krijgt op school het hoogste cijfer. Kirpitsjov wil kinderen niet alleen leren tekenen, hij wil ze ook leren scheppen. “Als iedereen hetzelfde doet is het met de ontwikkeling van de bouwkunst snel afgelopen. Je moet kinderen aanmoedigen om hun ongebreidelde fantasie te gebruiken.”

Tijdens de lessen, drie keer in de week van vijf tot zeven, blijkt dat de architect de kinderen bouwkunst in de ruimste zin van het woord bijbrengt. Zo vraagt hij hen de letters van het alfabet te ontwerpen. Of een vliegmachine, of een mens. Ze hebben ook wel eens een wedstrijd gehouden in het bakken van architectonische taarten. Lachen mag tijdens de lessen van Kirpitsjov. En fantaseren is verplicht.

Omdat het schooljaar nog maar net is begonnen, stond deze week voor de nieuwelingen iets relatief eenvoudigs op het programma: een tekening maken uit één lijn, zonder het potlood van het papier te halen. De kinderen die al voor het tweede, derde of zelfs zesde jaar terugkwamen, mochten een trap ontwerpen. Al na een uur stond er van alles op papier, van een ladder tot een trappenhuis en zelfs een compleet doolhof van traptreden. Toen zei Kirpitsjov: “Stop waarmee je bezig bent. Vanaf nu maak je twintig minuten lang alleen maar variaties op wat je tot nu toe hebt getekend.” Want architectuur is meer dan dromen op papier, de kinderen moeten ook beseffen wat ze bedenken.

De lessen zijn gratis, iedereen mag meedoen en er wordt vooraf niet op talent geselecteerd. Wie het niet leuk vindt, gaat meestal vanzelf weer weg, zo is Kirpitsjovs ervaring. En wie geïnteresseerd is blijft komen, soms jarenlang. In de praktijk zijn het trouwens niet de kinderen die over deelname beslissen, maar de ouders. De moeder van de destijds negenjarige Nastia bijvoorbeeld werd er wanhopig van dat haar dochter buiten school nooit iets deed. Geen sport, geen hobby's, ze zat altijd maar op haar kamer te tekenen.

Nastia is nu zeventien en ze bezoekt de studio nog steeds. Ze heeft net eindexamen gedaan en wil in het leven niets anders meer dan 'architectuur'. Architect vindt ze echter geen beroep voor vrouwen. “Een klant zou een vrouw nooit serieus nemen,” zegt ze, en daar zou ze in Rusland wel eens gelijk in kunnen hebben. Daarom hoopt Nastia docent te worden in de studio waaraan ze haar hart heeft verpand. Kirpitsjov dicht haar groot talent toe. Onlangs nog heeft ze een stoel ontworpen waarop je niet kunt zitten, maar die als beeldhouwwerk het aanzien meer dan waard is.

De veertienjarige Aleksandr kan trappenhuizen tekenen als M.C. Escher, is een jongen en zou dus wel architect kunnen worden. Hij begint nu aan zijn derde jaar, maar de kinderstudio heeft voor hem veel meer deuren geopend dan die naar architectuur alleen. “Ik ga nu regelmatig naar Krymsky Val,” bekent hij, doelend op het cultuurpaleis tegenover het Gorki-park waar allerlei kunsttentoonstellingen worden gehouden. “De impressionisten vind ik het mooist.” Kirpitsjov leent Aleksandr nu één voor één zijn kunstboeken uit. De jongen verslindt ze, terwijl zijn vrienden naar zijn zeggen “op hun kamer zitten en bier zuipen.” Net als hijzelf vroeger.

Architectonische spelletjes voor kinderen verwonderen volwassenen overigens meer dan kinderen zelf. De allerkleinsten in het klasje zijn acht jaar en zij komen eenvoudig omdat hun moeder hen heeft gebracht. Totdat hun moeders hen straks weer komt ophalen, maken zij als vanzelfsprekend hun tekeningen. In alle rust, want Kirpitsjov heeft de wind er goed onder. Met grote ogen luisteren de leerlingen naar zijn besprekingen van het verrichte werk en vooral naar zijn verhalen over fantastische bouwwerken. Alleen als hij langere tijd het lokaal verlaat, verschuift de aandacht van architectuur naar vechtsport.

Er zijn wel oud-leerlingen die architectuur zijn gaan studeren en nu hun hobby als vak uitoefenen, vertelt Kirpitsjov, maar de meesten van hen doen dat in Duitsland en Amerika. Experimentele architectuur wordt in Rusland nog steeds niet op prijs gesteld. “In de Sovjet-Unie moest het alleen maar groot en veel zijn,” zegt hij over de wensen van opdrachtgevers. “Nu moet het vooral lijken op wat de buurman heeft.” Kirpitsjov doelt op de vrijstaande huizen die Ruslands nieuwe rijken rondom de grote steden laten neerzetten. Hun wens om comfortabel te wonen en hun vrijwel onbeperkte financiële mogelijkheden lijken goede kansen voor architecten te bieden. “Helaas, onze mensen met geld zijn cultuurloos. Allemaal willen ze hun woning precies zo hebben als in de Amerikaanse series op de televisie.”

Van één oud-leerling is in het centrum van Moskou een bankgebouw verrezen. Het kantoor zou zo in een Nederlands bedrijvenpark kunnen staan en Kirpitsjov is er slecht over te spreken. “Ik wil meer dan alleen een paar jaar een goede invloed op iemand uitoefenen,” zegt hij. De architect droomt ervan met zijn beste leerlingen een eigen bureau te beginnen. Maar wie zou dat kindercollectief opdrachten geven?

Marktmechanisme

Sinds het markmechanisme zijn intrede heeft gedaan, is er in Moskou het nodige veranderd, ook voor de Kinderstudio. Om te beginnen moet het gammele gebouw waarin hij is gevestigd tegen de vlakte. Kirpitsjov heeft het nog maar net te horen gekregen. Er komt een businesscentre. De gemeente Moskou heeft wel een vervangende ruimte aangeboden, maar dat is een bouwval zonder ramen, zonder deuren en zonder verwarming. Het is bovendien een gebouw zo groot dat men er eerder een middelbare school in zou verwachten dan een kinderstudio. Renovatie zou drie miljoen dollar kosten, heeft Kirpitsjov berekend. Hij zou nog wel willen proberen het geld te lenen om vervolgens het grootste deel van het pand te verhuren, zegt hij. Maar dat is een riskante optie zolang de gemeente hem het gebouw alleen in bruikleen wil geven.

Geld is hoe dan ook een probleem. Vroeger was Kirpitsjov als docent op het Moskouse architectuurinstituut in overheidsdienst en deed hij de kinderen er als hobby bij. Het gebouw werd door de gemeente betaald en de materialen regelde hij via zijn werk. Sinds 1991 is de studio officieel een privéschool en dat betekent voor de regelgeving een privé-onderneming die geheel voor zichzelf moet zorgen. Kirpitsjov ontwerpt nu advertenties en televisiereclames om zichzelf en de studio overeind te houden. Lezingen in het buitenland slaat hij ook niet af. Deze week bijvoorbeeld vertrekt hij voor een half jaar naar Frankfurt. De Duitse stad heeft Kirpitsjov uitgenodigd om college te geven aan studenten bouwkunde. De komende maanden zal de zeventienjarige Nastia de leiding van de studio dus op zich moeten nemen. Zolang het gebouw er nog staat.