Mensheid in evolutie door flessehals gekropen

Met mensenogen bezien lijken alle apen op elkaar. Zo lijkt de ene gorilla sprekend op de andere. Maar schijn bedriegt. DNA-onderzoek wijst uit dat twee mensen uit verschillende uithoeken van de aarde in genetisch opzicht minder van elkaar verschillen dan twee laaglandgorilla's uit hetzelfde bos in West-Afrika. Dat schrijven Maryellen Ruvolo, moleculair antropoloog aan Harvard, en collega's in Proc. of the Nat. Acad. of Sciences van 13 sept. (Science, 16 sept.).

Hun uitgangspunt was oorspronkelijk de vraag of de chimpansees nu meer verwant zijn aan de mens of aan de gorilla. Daartoe werd DNA-onderzoek verricht bij mens, chimpansee, orang utan en siamang (een zware gibbon).

Hieruit blijkt dat de moderne mens vergeleken met de mensapen eigenlijk maar een kleine genenpool bezit. Anders gezegd, in genetisch opzicht lijken wij mensen veel op elkaar, hetgeen duidt op een kleine groep voorouders. Dat roept vervolgens weer de vraag op hoe het komt dat “wij enkele honderdduizenden jaren nog maar nauwelijks aan onze tanden in de boomtakken hingen, terwijl de mensapen toen waanzinnig succesvol waren op aarde”, zoals de onderzoekers het formuleren.

Onder de gorilla's werd - anders dan bij de mens - een verrassend rijke genetische verscheidenheid aangetroffen. Zozeer zelfs, dat de moleculair biologen zich afvragen of het niet tijd wordt om, net als bij de chimpansees is gebeurd, ook de gorilla's op te splitsen in verschillende soorten. De onderzoekers zeggen er weliswaar meteen bij dat zo'n beslissing niet louter op grond van genetische analyses kan worden genomen, maar misschien zijn er ook verschillen in gedrag en morfologie die tot nog toe over het hoofd zijn gezien.

Er blijkt een enorme genetische kloof te bestaan tussen de Westafrikaanse laaglandgorilla (Gorilla gorilla gorilla) enerzijds en de twee oostelijke ondersoorten G.g. graueri en G.g. beringei anderzijds. Waarschijnlijk zijn deze groepen al zo'n drie miljoen jaar geleden gescheiden. Het verschil tussen de ondersoorten van de gorilla is aanmerkelijk groter dan de verschillen tussen de chimpansees, waar wèl sprake is van verschillende soorten.

Overigens was de vraag hoe de stamboom van mens, chimpansee en gorilla er nu precies uitziet nog steeds niet beslecht. Uit eerdere studies, waaronder ook van Ruvolo, was geconcludeerd dat mens en chimpansee dichter bij elkaar zouden staan. De tak van de gorilla's zou al eerder zijn afgesplitst. Een minderheid binnen de onderzoekswereld hield echter nog steeds vast aan de mogelijkheid van een 'driesprong' in plaats van een 'tweesprong': mens, chimpansee en gorilla zouden dan min of meer tegelijkertijd verschillende wegen in de evolutie zijn gegaan.

Om hierover uitsluitsel te krijgen verrichtte Ruvolo vergelijkend onderzoek aan mitochondriaal DNA van de verschillende soorten. Het DNA van de mitochondriën (de 'energiefabriekjes' van de cel) erft alleen via de moeder over en verandert dus niet door sexuele recombinatie, maar alleen door spontane mutaties (met een vaartje van ongeveer 0,8 procent per miljoen jaar). Het mitochondriaal DNA is daarom bij uitstek geschikt voor afstammingsonderzoek.

De onderzoekster richtte zich speciaal op een vergelijkend onderzoek van het DNA van het enzym cytochroom-c oxidase (subunit II). Ze concludeert daaruit dat de gorilla's zo'n 8 tot 10 miljoen jaar geleden in de stamboom der mensapen moeten zijn afgetakt, terwijl mens en chimpansee zo'n 6 miljoen jaar geleden uiteengegaan zijn.

Een frappante conclusie van dit vergelijkend mitochondriaal DNA-onderzoek is, dat de genetische variatie bij de soort mens zo klein is. De gorilla beschikt over een zeer rijke genenpool - en dus blijkbaar over een grote voorouderpolpulatie. Datzelfde geldt voor chimpansee, orang utan en siamang.

De mens is de enige uitzondering in het rijtje. Dat wijst erop dat onze voorouders op zeker moment door een flessehals zijn gekropen en bijna uitgestorven. Van de mensen die zo'n 200.000 jaar geleden op aarde rondliepen hebben verreweg de meesten geen nakomelingen nagelaten. Wat er nu precies voor ramp is geschied is onbekend.