Economie is meer

Over economie en economen bestaan heel wat misverstanden. Voor een deel hebben economen dit aan zichzelf te wijten. Beginnen we bij het beeld dat veel mensen van het vak hebben. Vaak wordt gedacht dat economie saai is. En dat economen grijze grauwe cijferaars zijn. Aan dit stoffig imago heeft het vroegere onderwijs in de economie zijn steentje bijgedragen. Op de traditionele hbs-A was economie een soort geschiedenis van economische denkbeelden door de eeuwen heen. Jantje dacht er zus over en Pietje zo. Enig verband met de werkelijkheid van alledag was er niet. De meer instrumentele benadering van de economie op school is pas een jaar of dertig oud. Die benadering leert je dat je economie kunt gebruiken om allerlei dagelijkse dingen te begrijpen. Sindsdien staat van basisvorming tot en met hoger onderwijs de toepassing van de economische theorie op de actualiteit centraal. En dat heeft de levendigheid van het vak zeker goed gedaan.

Toch blijkt dat je een stoffig imago maar langzaam wegpoetst. Het grauwsluier-merkbeeld wordt bovendien versterkt door een tweede misverstand. Veel mensen denken dat economisch zoiets is als zuinig. De Engelse taal helpt ze een handje: 'to economize' is daar wel degelijk bezuinigen. Je leest dat je iets economisch kunt aanpakken. Of dat een Trabant economischer is dan een BMW. In deze optiek is de econoom al snel de zeurpiet die almaar roept of het niet een beetje minder kan. Economisch wordt hier verward met doelmatig of efficient. Als je enige doel is 90 km per uur te kunnen rijden, dan is een Trabant efficienter dan een BMW. Je bereikt het gegeven doel in eerstgenoemd voertuig met minder opoffering van middelen. Wil je twee keer zo snel kunnen rijden en geef je ook nog iets om acceleratie, welgevormd koetswerk en status, dan is het heel economisch om daarvoor een BMW te nemen. Economisch is namelijk wat je behoeften je ingeven. Economisch is meer dan efficient.

Een derde misverstand. De misvatting bijvoorbeeld dat de economie vijand nummer één van de ecologie is. Economie en milieu als opponenten tegenover elkaar in de ring. Moet de Betuwelijn er komen? Gaan we gas winnen in het Waddengebied? Moet de Hoge Snelheidslijn wel of niet door het Groene Hart? De politiek en de media plaatsen bij al deze vragen de economie en het milieu tegenover elkaar. Produktie, inkomen en werkgelegenheid tegenover een leefbare omgeving. Echte economen nemen de effecten op het milieu mee in hun overwegingen. Ook stilte, groen en ongerepte natuur voorzien in behoeften van mensen.

Nog een misverstand: ten onrechte wordt wel gedacht dat de economische wetenschap in een gegeven situatie kan vertellen wat er moet gebeuren. Wie gelooft dat de economie normen kan geven voor de praktijk, overschat de wetenschap. Wetenschap kan analyseren, uiteenrafelen. En gegeven de doelstellingen, kan hij alternatieven aanreiken voor het beleid. Niet meer dan dat. Toch verschijnen zo nu en dan in de media economisch deskundologen die zich niet alleen tot uitleg en verklaring beperken. Ze voegen met de nodige stelligheid nog wat opinies toe, die in feite niet meer gezag hebben dan die van de gemiddelde krantelezer. Ook in kleinere kring wordt de profetische kracht van de econoom nog wel eens te optimistisch gewaardeerd. Menig econoom wordt op een feestje even terzijde genomen en gevraagd wat hij verwacht van de koers van KLM de volgende dag. Of: 'Zeg jij bent econoom, jij kunt vast wel even voor ons uitrekenen.....'

Een vijfde misverstand, dat de laatste tijd furore maakt: laat de markt zijn werk doen en het komt in orde. Maar economen kunnen uitleggen dat diezelfde markt tegelijk bijziend en meedogenloos is. Er is wel degelijk overheidsingrijpen nodig op een rits punten waar de markt faalt.

De achter ons liggende tien jaar hebben we in deze rubriek onder andere deze en dergelijke misverstanden aan de kaak gesteld. We hebben geprobeerd te laten zien dat economie een leuk vak is dat best te begrijpen valt; dat economisch niet zuinig hoeft te betekenen; dat het om meer dan materiële zaken gaat; dat economie geen normen kan geven; dat het om mensen en hun rijk geschakeerde behoeften gaat; dat mensen altijd meer willen dan mogelijk is en dat economen ook maar mensen zijn.

Vandaag in deze krant voor het laatst.