Zoeloeleiders vechten hun conflict live op tv uit

JOHANNESBURG, 26 SEPT. De strijd der Zoeloes kwam live naar de televisiestudio. Tijdens de uitzending van het Zuidafrikaanse nieuwsprogramma Agenda stormde gisteravond plotseling Inkatha-leider Mangosuthu Buthelezi met een aantal lijfwachten het beeld in. Het décor - Durban bij nacht - wapperde vervaarlijk, opgewonden stemmen begeleidden het gestoei, glaswerk sneuvelde, en wapens flitsten voor de camera's.

Chief Buthelezi maakte zo een eind aan het nog maar net begonnen interview met prins Sifiso Zulu. De jonge prins was uitgenodigd als woordvoerder van het hof van Zoeloe-koning Goodwill Zwelithini, met wie Buthelezi sinds vorige week in onmin leeft. De Zuidafrikaanse televisiekijker, gewend aan saaie, gezagsgetrouwe nieuwsprogramma's, kreeg zo in de huiskamer een inkijkje in emoties en tactiek van de ondoorzichtige Zoeloe-politiek.

Buthelezi liep in een paar minuten stevige politieke averij op. De minister van binnenlandse zaken in de nationale regering wordt geacht het grondwettelijke beginsel van vrijheid van meningsuiting te respecteren. Voor het oog van miljoenen snoerde hij als een ordinaire straatvechter een tegenstander de mond. De staatsomroep, de Suidafrikaanse Uitsaai Korporasie (SAUK), kondigde gerechtelijke stappen aan tegen de minister.

Prins Sifiso Zulu treedt sinds vorige week op als woordvoerder van het 'interim-comité', een verzameling prinselijk adviseurs van de Zoeloe-koning. Sifiso Zulu maakte bekend dat koning Goodwill Inkatha-leider Buthelezi “nooit meer wilde zien”, nadat een groep Inkatha-aanhangers afgelopen maandag het koninklijk paleis met stenen had bekogeld. Buthelezi zou ook geen aanspraak kunnen maken op de titel van 'traditioneel eerste minister' van de koning. In die rol wist Buthelezi jarenlang de koning, en daarmee de traditionele Zoeloes, politiek aan zich te binden. Het werd uitgelegd als een poging van de koning om los te komen uit de greep van Buthelezi, zijn oom, en de door Zoeloes gedomineerde Inkatha-partij. De koning zou meer boven de partijen willen staan. Volgens Inkatha-woordvoerders verkeert de koning onder invloed van ANC-gezinde leden van het koninklijk huis.

Juist toen prins Sifiso Zulu gisteravond had uitgelegd dat Buthelezi eigenlijk nooit de 'traditionele eerste minister' van de koning was geweest, brak het pandemonium in de studio in Durban los. Buthelezi had vlak daarvoor in een nabije studio voor het tweede, 'zwarte' televisienet een interview gegeven en kwam even buurten. De kijker werd getracteerd op chaotische beelden van lijfwachten die blijkbaar om prins Sifiso Zulu heenstonden. Eén man kwam uit het gewoel met een wapen in zijn hand. Buthelezi trad naar voren en zwaaide naar de prins met het traditionele stafje dat hij altijd bij zich draagt. In Zoeloe zei de chief: “Wat beweer jij over mij?”, “Waarom doe jij dit?”, “Waar was jij al die jaren?” Een lijfwacht duwde de camera opzij. Toen de scène voorbij was en de camera weer de oude positie innam, zat Mangosuthu Buthelezi op de stoel van prins Sifiso Zulu. De prins was verdwenen. De ontstelde anchor-man Freek Robinson wist niet meer te doen dan de minister verder te ondervragen, die zo ook nog vijf minuten zendtijd kreeg.

Buthelezi, die blijkbaar niet wist dat de hele scène live was uitgezonden, vertelde dat de prins een pistool had getrokken toen hij met zijn gevolg de studio was binnengekomen. Volgens de minister was hij verhaal gaan halen omdat hij “de jongeman” niet kende. Buthelezi verklaarde niet boos te zijn, “maar ik sta niet toe dat iemand mij in de media voor gek zet”. Koning Goodwill had hem “en het Zoeloe-volk” nooit laten weten dat ene prins Zulu als woordvoerder van het koningshuis was aangesteld. Prins Zulu, zo bleek later, was naar een nabijgelegen politiebureau gevlucht om bescherming te vragen. Hij zou in de schermutselingen zijn pols hebben gebroken.

De directeur van de SAUK, Zwelakhe Sisulu, veroordeelde de actie van de minister van binnenlandse zaken. “De journalistieke integriteit en onafhankelijkheid zijn ernstig ondermijnd door wat alleen maar te omschrijven is als een invasie van onze studio en een gewelddadige overname van ons programma”. De Nationale Partij noemde het optreden van Buthelezi in een verklaring “ongehoord”. Zijn optreden “heeft niet zijn eigen beeld of het idee van vrije meningsuiting en persvrijheid in Zuid-Afrika bevorderd”, meent de NP. Veel bellers naar een praatradio-station in Johannesburg riepen vanmorgen op tot het ontslag van de minister.

De vieringen van Shaka-dag, die dit weekeinde in de schaduw van het conflict tussen de koning en Buthelezi werden gehouden, verliepen zonder geweld. De koning annuleerde de traditionele herdenking van de grondlegger van het Zoeloe-koninkrijk vorige week, maar Buthelezi liet haar doorgaan. Vooraf was gevreesd dat dit in KwaZulu/Natal tot geweld tussen voor- en tegenstanders van de koning zou kunnen leiden. Buthelezi verklaarde in een toespraak tijdens een Shaka-ceremonie dat het Zoeloe-volk in “een grote crisis” verkeert, en ontkende dat er van een controverse tussen hem en de koning sprake is. Maar dat was voor de uitzending.