Tarantula

Weinig spinnen spreken zo tot de verbeelding als de tarantula. Haar lange harige poten en giftige beet maken de tarantula tot een geliefde figurant in menige griezelfilm of thriller en er bestaan zeker vier films waarin de tarantula een rol speelt die groot genoeg is om haar naam op te nemen in de titel. De tarantula, kortom, is wat de piranha onder de vissen is en de grizzly onder de beren.

De tarantula is genoemd naar de Italiaanse havenplaats Tarente (in het Italiaans Taranto) waar de spin veelvuldig voorkwam. Tarente ligt aan de binnenzijde van de hak van de laars van Italië en heeft een rijke geschiedenis. De stad werd omstreeks 700 v.Chr. gesticht door Spartanen, ontwikkelde zich tot de rijkste Griekse kolonie, maar raakte na de Romeinse bezetting in verval. Plato wandelde er op het strand, Pyrrus en Hannibal vochten er, evenals Arabieren en Turken. In onze eeuw was Tarente in beide wereldoorlogen het voornaamste bolwerk van de Italiaanse marine. Kattenliefhebbers zullen bovendien graag vernemen dat de huispoes in Tarente voor het eerst voet op Europese bodem zette - althans, dat beweren de Tarentijnen.

Nog belangrijker is dat de naam Tarente onlosmakelijk verbonden is met het zogeheten tarantisme, een epidemische danswoede die tussen de 15de en 17de eeuw in Italië heerste en die direct in verband werd gebracht met de tarantula.

Over het tarantisme is veel geschreven, onder anderen door de Amerikaan Henry E. Sigerist. Net als veel anderen baseert Sigerist zich voornamelijk op de publikaties van drie 17de-eeuwers die de danswoede met eigen ogen hebben gezien: de geleerde jezuïet A. Kircher en de artsen E. Ferdinandus en G. Baglivi. Baglivi schreef in 1695 zelfs een proefschrift over dit onderwerp, dat in het Engels werd vertaald als A Dissertation of the Anatomy, Bitings and other Effects of the venomous Spider, call'd Tarantula.

Epidemische danswoede kwam niet alleen in Italië voor. Ook in de Nederlanden is in de Middeleeuwen heel wat afgehost en gepolkaat - de geschiedenis van het zogeheten 'vitusdansen' houdt u tegoed - maar het eigenlijke tarantisme kwam vooral voor in Apulië, het gebied waarvan Tarente de hoofdstad is. In Apulië is het 's zomers snikheet, de grond is er droog, de inwoners zijn er arm en Baglivi observeerde dat in de streek een opvallend groot aantal zwakzinnigen, zwaarmoedigen en dolle honden voorkwam.

Vooral tijdens de hondsdagen, de warmste tijd van het jaar, sloeg de vlam in de pan. Van het ene op het andere moment sprongen mensen op in de overtuiging te zijn gebeten door een tarantula. De dood kon nu nog maar op één manier worden voorkomen, zo wisten ze: door het gif zo snel mogelijk uit te zweten. Dus renden ze naar het marktplein en begonnen daar als bezetenen te dansen. Al snel werden ze vergezeld door anderen. Sommigen zeiden ook zojuist te zijn gebeten, anderen vroeger, maar door de zinderende hitte speelde het gif weer op. Bij sommige slachtoffers, zo rapporteerde Baglivi, zette het gif maar liefst dertig jaar lang tot danswoede aan, iedere zomer weer.

Jong en oud dansten mee, mannen en vrouwen, boeren, monniken en edellieden, maar de meeste slachtoffers maakte de tarantula onder arme boerenvrouwen. Sommige vrouwen droegen felle rode, groene of gele kleding, anderen scheurden zich de kleren van het lijf, heftig schokkend met de heupen. Muzikanten zweepten de dansers op en de wijn vloeide rijkelijk. Tarantisme werd als een wonderlijke ziekte beschouwd, maar het ging er soms zo vrolijk aan toe dat deze danswoede wel “het kleine carnaval der vrouwen” werd genoemd. Het dansen duurde een dag of drie, tot de slachtoffers van uitputting in elkaar zakten. Doodop, maar genezen.

De artsen stonden voor een raadsel. Hoe was het bijvoorbeeld mogelijk dat de beet van de tarantula vrijwel alleen in Apulië tot danswoede leidde, terwijl de spin in grote delen van Italië voorkwam? Baglivi, een vooraanstaand medicus, legde zich niet neer bij de verklaring dat de Apulische tarantula giftiger was. In Napels liet hij een konijn bijten door een tarantula uit Apulië. “Het konijn stierf na vijf dagen maar danste niet, hoewel de opgeroepen muzikanten allerlei verschillende deuntjes speelden”, aldus Sigerist. Baglivi vond dit des te merkwaardiger omdat hij had gehoord dat de beet van een tarantula in Apulië wel een haan en een wesp tot dansen had aangezet. Een andere arts liet zich in augustus 1693 opzettelijk door twee Apulische tarantula's bijten, in het bijzijn van zes getuigen en een notaris. Zijn arm zwol een beetje op, maar dat was alles.

Over een verklaring van de ziekte werden de artsen het indertijd niet eens, maar over de beste remedie bestond na enig experimenteren geen twijfel: dansen op de zogeheten tarantella, snelle volksmuziek die later componisten als Chopin en Liszt zou inspireren. De Amerikaanse arts Sigerist kwam in 1948 met een eigen verklaring, die ook door anderen werd onderschreven: tarantisme was deels het gevolg van massahysterie, deels het gevolg van een in Apulië heersende zenuwaandoening, verwant aan melancholie. Bovendien bevatte het tarantisme - dat tot halverwege deze eeuw de kop opstak - sporen van oude heidense riten.

Zeker is in ieder geval dat de tarantula geen blaam treft. Sla een spinnenboek open en je leest dat allerlei grote spinnen, zoals de Zuidamerikaanse vogelspin waar filmmakers zo dol op zijn, geheel ten onrechte tarantula worden genoemd. En over de Apulische tarantula wordt geschreven dat haar beet net zo veel last veroorzaakt als de steek van een wesp.