Pianoconcert van Smit wint het na 57 jaar van Bosmans' Concertino

Concert: Radio Kamerorkest o.l.v. Ed Spanjaard, m.m.v. Ellen Corver en Ivo Janssen (piano). Werken van Ravel, Bosmans, Smit en Martin. Gehoord 25/9, Muziekcentrum Vredenburg Utrecht. Uitzending Radio 4: 2/10 16.00 uur van beide pianoconcerten; het integrale concert: 2/7 1995 14.00 uur.

De componiste-pianiste Henriëtte Bosmans (1895-1952), een exuberante verschijning in het Nederlandse muziekleven met de uitstraling van een wilde zigeunerin, was bijzonder populair. Zo liet de criticus Lex van Delden in haar lijkkist een compositie neerdwarrelen als blijk van genegenheid. Het meeste succes had zij met haar Concertino voor piano en orkest uit 1928-1929, dat zij vele malen uitvoerde met Pierre Monteux aan wie zij het opdroeg. Maar het prijkte ook op de lessenaars van illustere dirigenten als Mengelberg, Van Beinum en Van Otterloo.

Zondagavond was ik benieuwd naar de respons 65 jaar na dato. Ellen Corver behaalde er veel succes mee in een toegewijde en verfijnde uitvoering, maar zeker niet zwierig brutaal zoals ik mij dat had voorgesteld. Helaas bleek er inmiddels veel aan verbleekt. Zo klinkt het Poco piú largo te statisch massief met zijn vele octaafverdubbelingen, al voorkomt de Pijperiaanse bitonaliteit dat het betoog pathetisch ontaardt. Een zekere transparante blijft gewaarborgd en dat was waarnaar Pijpers volgelingen streefden. Maar melodisch is het armoe: een zeurderige kringloop van te vaak herhaalde toonladdermotieven.

Zaterdag vertolkte het Radio Filharmonisch Orkest in Utrecht en zondag in Amsterdam muziek van Pijper, omlijst door Massenet, Pierné en Roussel, terwijl precies andersom het Radio Kamerorkest eerst zaterdag in Amsterdam en daarna zondag in Utrecht een vervolg aanbood: Pijperiaanse muziek wederom in het kader van Franse (Ravel) danwel Frans geöriënteerde muziek (Martin).

Met de pregnante uitdrukking van Pijpers Pianoconcert (een orkeststuk met piano is als jeugdwerk nog te onbeduidend) kan Bosmans' Concertino zich niet meten. Halverwege zakt het werk in, daar kunnen aansprekende exotische effecten en Spaanskruidige snelle delen als in De Falla's Tuinen in de nachten van Spanje niets aan veranderen: het blijft te veel steken in de 'Koele morgen van achtertuinen van Amsterdam'. Maar Bosmans had geen pretenties, zij stelde zelfs dat het 'stom geluk is als het gaat', en van compositietechniek zei zij 'niets te weten'.

Nu, dat viel wel mee, maar van Leo Smit (1900-1943) had zij kunnen leren wanneer je een nieuw element moet invoeren. Smit kende zijn beperkingen. In het Concerto voor piano en harmonie-orkest uit 1937 pakt de solist in het langzame deel vrijblijvend impressionistisch uit, maar net als je je afvraagt hoe dat moet aflopen, begint hij heel opgewekt aan een pittig Allegro Vivace met brutaal pompende bassen. Er zijn wel Pijperiaanse accenten - weinig componisten wisten daar aan te ontkomen, zelfs als men bij Sem Dresden had gestudeerd - maar Strawinsky geeft veel vaker acte de présènce, alleen al in de behandeling van de solotrombone.

Bosmans ontwikkelde zich vrij onverwachts als een bijzonder geslaagde chansoncomponiste, maar Smits ontwikkeling werd abrupt afgebroken: in 1943 werd hij op 43-jarige leeftijd met zijn vader en echtgenote naar Auschwitz gedeporteerd, hij schreef in de twintig laatste jaren van zijn leven slechts zo'n twintigtal stukken.

Smits concert vormt weliswaar geen overtuigende eenheid, maar het charmeert door zijn invallen, die net even wat bijtender zijn dan gebruikelijk in de speelmuziek van die dagen. Ivo Janssen trof uitstekend de vereiste brutale toets, hij zat er boven op en Ed Spanjaard loodste de musici bekwaam langs de klippen van de vele maatwisselingen heen. Bovendien liet hij in Frank Martin's Concerto voor zeven blazers, slagwerk en strijkers de grote lijn duidelijk uitkomen, terwijl de verjongde soloblazers van het Radio Kamerorkest alle kansen aangrepen om te excelleren in elegante toonvorming teneinde het concert te besluiten in een zwierige feeststemming, die de muzikale grandseigneur Martin zeer zeker had behaagd.