De grootste diplomatieke beurs van de wereld

NEW YORK, 26 SEPT. De Verenigde Naties kunnen de salarissen van stafpersoneel deze maand gewoon op tijd uitbetalen. Dat is ronduit goed nieuws tijdens de zitting van de Algemene Vergadering van de VN in New York, 's werelds grootste diplomatieke beurs, die vandaag een hoogtepunt beleeft met sprekers als de Amerikaanse president, Clinton, en zijn Russische ambtgenoot, Jeltsin.

Het Amerikaanse Congres heeft onlangs 1,2 miljard dollar voor achterstallige contributies aan vredebewarende operaties vrijgemaakt, waarvan inmiddels 335 miljoen is uitgekeerd, en daarmee de acute salarisproblemen van vorig jaar voorkomen. Toen hadden de VN een paar dagen vóór uitbetaling nauwelijks geld in kas, en zorgden schuldaflossingen van de notoire wanbetalers Japan en Amerika pas op de valreep voor verlichting.

Het huidige gat van 2,7 miljard dollar aan achterstallige betalingen - het jaarlijkse VN-budget bedraagt circa 4,8 miljard dollar - noopt nog steeds tot zuinigheid. De VN dringen aan op spaarzaam papiergebruik en als secretaris-generaal Boutros-Ghali het voor het zeggen heeft, gaat het licht in het VN-hoofdkwartier de komende drie weken vroeg uit. Regeringsleiders en ministers die hier namens de 184 lidstaten zullen spreken, wordt verzocht hun redevoeringen rond zes uur 's avonds af te ronden. Daarmee moeten overwerkuren van ondersteunende diensten, zoals notulisten en tolken, worden ingedamd. “Maar erg succesvol zijn we daar niet mee. We kunnen ons wel helemaal blauw schreeuwen dat de delegaties op tijd moeten zijn, maar zij zijn de baas”, verzucht Joe Sills, de persoonlijk woordvoerder van Boutros-Ghali, in zijn kamer met uitzicht op First Avenue waar zelfs voor Amerikaanse begrippen draconische veiligheidsmaatregelen worden getroffen. Het diplomatiek-ceremoniële evenement dat zich de komende weken aan de East River voltrekt, heeft het karakter van een diffuse-wereldorde-in-vergadering-bijeen. Regeringsleiders en ministers spoeden zich van toespraken naar persconferenties en vooral naar bilaterale gesprekken met ambtgenoten. In plaats van honderden of duizenden kilometers te moeten reizen hoeven ze nu slechts een lift naar een andere hoteletage te nemen, een korte rit te maken naar een nabijgelegen restaurant of een hoek van het VN-gebouw op te zoeken, omzwermd door veiligheidsmensen. 's Avonds is er een wildgroei aan recepties en partijen.

Maar welk houvast hebben de topdiplomaten verder? Het einde van de Koude Oorlog en de apartheid en het vredesproces in het Midden-Oosten hebben hun beroofd van hun vertrouwde en klassieke gespreksonderwerpen. Die zijn vervangen door een hausse aan interne regionale conflicten.

Pag.5: Hoe verder met 'de nieuwe wereldorde'?

De ruim 70.000 VN-troepen op zeventien plaatsen, de debâcles in Bosnië, Somalië en Rwanda en het nieuwe avontuur in Haïti hebben het thema diplomatie en vredesoperaties in een stroomversnelling gebracht. Hoe nu verder met 'de nieuwe wereldorde' en met de VN als overbelaste, onderbezette en armlastige abt? Daarop worden de toespraken de komende weken hier en thuis zorgvuldig gedetecteerd.

Wie in het VN-complex in een van de krappe liften met in de hoek een bestuurder achter een curieuze hendel stapt, of over het linoleum en de verkleurde tapijten in de gangen loopt, waar nog talrijke foto's met oud-VN-topmannen Dag Hammerskjöld en Oe Thant hangen, waant zich in een antiquariaat van de internationale politiek. Bij de zaal van de Veiligheidsraad hangt de VN-verklaring over de dekolonisatie uit 1960. Het VN-hoofdkwartier, met zijn ingewikkelde gangenstelsel en fameuze bureaucratie, kan het laatste nieuws uit Kigali, Sarajevo of Mogadishu - de acceleratie van de hedendaagse geschiedenis - niet bijbenen. Staat het daarmee wellicht model voor de VN als gebrekkig functionerende wereldregering?

Zeg niet dat de VN niet weten waar het aan schort. Er wordt gerapporteerd, gerapporteerd en nog eens gerapporteerd. In 1992 schreef Boutros-Ghali zijn 'Agenda for Peace', waarin hij een betere aanpak van vredesoperaties bepleitte. Maar vorig jaar al moest hij constateren dat het stuk achterhaald was door de alledaagse gebeurtenissen in, wat hij noemde, “een wereld die fragmenteert”. En in mei van dit jaar gaf hij duidelijker dan ooit uiting aan zijn teleurstelling over de steun van de grote lidstaten. Hij noemde het een “schandaal” dat de Verenigde Staten niet te hulp schoten in Rwanda. “In een ziekenhuis zeg je toch ook niet: dit geval behandel ik niet”, zei Boutros-Ghali. De slagvaardigheid van de VN staat deze weken, tijdens de 49ste zitting van de Algemene Vergadering, centraal. Vredesoperaties, financiën, mensenrechten, humanitaire hulp en uitbreiding van de Veiligheidsraad zijn daarbij de trefwoorden. Wat is er te verwachten van de Verenigde Staten, de grootaandeelhouder van de VN die garant staat voor ruim dertig procent van het VN-budget maar - afgezien van de missie in Haïti - slechts 800 VN-troepen levert?

De Amerikaanse VN-ambassadeur Madeleine Albright schetste vorige week tijdens een bijeenkomst met buitenlandse journalisten de “prioriteiten” van haar land bij de VN. Ze verwees naar een evaluatie door de regering van het peace-keeping-beleid in mei van dit jaar. Daarin stond ongeveer hetzelfde als wat president Clinton vorig jaar in zijn eerste VN-rede over vredesoperaties zei. Huiselijk geformuleerd: de VN moeten “minder, maar wel beter” optreden. “Die evaluatie erkende zowel de belangrijke rol die de VN moeten spelen als de noodzaak om de mogelijkheden van de VN in overeenstemming te brengen met de verantwoordelijkheden”, zei Albright. “Wij doen ons deel door technische expertise ter beschikking te stellen, door vrijwillig bij te dragen aan de uitvoering van veel resoluties van de Veiligheidsraad en door onze rekeningen te betalen.” Als voorbeeld van een “principieel en pragmatisch” optreden noemde ze de huidige aanpak in Haïti.

De Verenigde Staten zijn voorts “zeer verheugd” met de instelling van een VN-bureau dat fraude, misbruik en mismanagement bij de VN moet beteugelen, een onderwerp waarover de Amerikaanse regering zich al van oudsher druk maakt en dat zelfs geleid heeft tot het later betalen van contributies. “Dit is echter nog maar een begin op weg naar samenhangende hervormingen”, zei Albright. “De lidstaten moeten doorgaan om samen te werken aan het vergroten van de doorzichtigheid, verklaarbaarheid en doelmatigheid van VN-operaties en procedures.”

Ook vervolgen de VS hun pleidooi voor toelating van Japan en Duitsland als permanente leden van de Veiligheidsraad, waarin nu alleen Amerika, Rusland, Groot-Brittannië, Frankrijk en China een vaste zetel met vetorecht hebben en de tien andere zetels om de twee jaar rouleren. Het belang van de V-raad is enorm gegroeid in vergelijking met tien jaar geleden toen de raad soms een maand lang niet vergaderde en “er dan maar iets bedacht werd”, zoals VN-woordvoerder Joe Sills zich herinnert. Nu komt de raad vrijwel dagelijks bijeen voor de vaste portie brandhaarden, zoals afgelopen vrijdagmiddag nog routinematig met krijt stond aangegeven op een schoolbord in het mini-perscentrum: 4.30 PM. Security Council. Bosnia, Rwanda.

“Wij willen dat de raad meer de huidige wereldverhoudingen weerspiegelt”, aldus Albright, die een uitbreiding met nog enkele regionale machten tot maximaal 21 zetels voorstaat. “Het is een anachronisme dat we volgend jaar met alleen de overwinnaars van de Tweede Wereldoorlog als permanente leden het vijftigjarig jubileum van de VN vieren”, meent ook de Nederlandse ambassadeur N. Biegman. “We moeten niet de hele tafel vol met bleekgezichten hebben, en niet alleen Japan en Duitsland toelaten, maar ook andere regio's.” Een VN-commissie slaagde er echter onlangs na meer dan twintig vergaderingen niet in overeenstemming te bereiken over de vraag hoe de Veiligheidsraad moet worden vergroot en of economische grootmachten als Japan en Duitsland en regionale machten als India, Nigeria en Brazilië een zetel moeten krijgen. De leden waren uitzichtloos verdeeld over vragen als: hoeveel landen moeten er bij? Uit welke regio's? En welke landen dan uit die regio's? Steeds meer VN-diplomaten denken nu dat dit vraagstuk niet meer voor de 50-ste zitting wordt opgelost.

Nederland is tevens voorstander van de instelling van een “subsidiair orgaan” met daarin landen die niet in de Veiligheidsraad zitten, maar wel betrokken zijn bij vredesoperaties. Nederland, volgens de eigen VN-missie de tiende troepenleverancier en de elfde financiële donor van de VN, steunt hiertoe een voorstel van Argentinië en Nieuw-Zeeland binnen de V-raad. “Het is een beetje absurd dat Nederland alleen in het troepenoverleg iets kan zeggen, maar structureel niet”, zegt ambassadeur Biegman.

Den Haag stuurt in New York zijn nieuwe man het internationale podium op: minister van buitenlandse zaken Van Mierlo. Vandaag al zit hij in de bilaterale caroussel door gesprekken met Israel, Frankrijk, Polen, Cuba en Bosnië, en morgen houdt hij na Duitsland zijn redevoering. “Ik spreek waarschijnlijk op een moment dat de zaal leegloopt”, gnuifde hij gisteren. “Maar dat is misschien wel goed voor mijn ijdelheid.”