Verkeerde kandidatenlijst speelt CDA nog lang parten

DEN HAAG, 24 SEPT. Het CDA is naarstig op zoek naar een veilige koers door het politieke landschap en betrouwbare gidsen. Vlak na zijn vertrek uit de Tweede Kamer liep H. Gualthérie van Weezel, de huidige ambassadeur bij de Raad van Europa in Straatsburg, reeds vooruit op een oppositierol voor het CDA. In zijn boek 'Rechts door het midden' pleitte hij voor een “rechtse rol” van het CDA in Nederland. “De paarse coalitie kan aan den volke tonen hoe het verder moet en het CDA kan in een oppositierol zijn positie als midden-rechtse partij dan verder versterken”, aldus Gualthérie van Weezel eerder dit jaar. Het CDA zou net als de “Duitse CDU” moeten opereren. Maar de christen-democraten kiezen een andere richting. Ze gaan 'links door het midden', geleid door politici die weliswaar degelijk zijn maar voor velen ook saai en kleurloos.

Tijdens de Algemene Beschouwingen zocht CDA-fractieleider E. Heerma welbewust het politieke midden op, zich beroepend op het 'sociale geweten' van de PvdA. Het “sociale gezicht” werd de leidraad van zijn betoog en de kinderbijslag zijn onderwerp bij uitstek. De bezuinigingen op de kinderbijslag zijn volgens hem “buitensporig”. Heerma: “Dat is onbegrijpelijk van een kabinet met de PvdA waar traditioneel erg veel waarde aan koopkracht en draagkracht wordt gehecht”. Bij de PvdA-fractie heeft deze middenkoers van het CDA voor enige argwaan gezorgd. Na de aardverschuiving van het politieke landschap op 3 mei hoopte de PvdA-fractie dat het CDA, volgens het recept van Gualthérie van Weezel, zich rechts van de VVD zou situeren. Onderwerpen als asielzoekers en criminaliteit zouden het CDA voldoende munitie geven voor een guerrilla tegen de VVD. Maar de keuze van Heerma - geschoold in het 'linkse CDA-Amsterdam' - als fractieleider gaf al aan dat de koers naar het midden ging. “Ik denk dat het CDA met de keuze voor Heerma voor ons een moeilijke keus heeft gemaakt”, zei PvdA-fractieleider J. Wallage kort na de regeringsverklaring drie weken geleden. “Voor het CDA zal tellen of de partij in staat is een consistente oppositie op te bouwen”.

De PvdA committeerde zich in het regeerakkoord aan harde bezuinigingen en zij vreest CDA-aanvallen op haar “sociale flank”. Wallage zette Heerma dan ook zo veel mogelijk klem met de vraag naar de dekking die het CDA voorstelt om de bezuinigingen op de kinderbijslag teniet te doen. Wallage verweet Heerma vaak “sprokkelwerk” af te leveren, Heerma reageerde verongelijkt en VVD-leider Bolkestein keek toe: hij kan als een veldheer zijn rechterflank van Nederland overzien. Bolkestein voert een beetje oppositie binnen de coalitie. Hij zet de toon voor het debat over asielzoekers en bestrijding van de criminaliteit. Het CDA is niet meer als in hoogtijdagen in staat om met enkele Tweede-Kamerleden als Gualthérie van Weezel, Mateman of Hillen het behoudende deel van de natie te binden. VVD-Kamerleden reageren “ontspannen” op de nieuwe indeling binnen het krachtenveld. Niet het CDA is de grote zorg, maar de houding van D66. De jonge fractie met liberale individualisten is weinig geordend en de onderlinge rangorde is nog niet bepaald. “Als D66 systematisch meestemt met de PvdA, dan komt de coalitie eerder vroeg dan laat in gevaar”, zegt een VVD-Kamerlid. De stemmingen in de nieuwe Kamer laten nog vaak een oud patroon zien. D66 stemt op onderwerpen als milieu en drugs met de PvdA mee; de VVD met het CDA. Voor de VVD is de - nu nog weinig duidelijke - stem-houding van de D66-fractie bij sociaal-economische vragen essentieel. Het CDA doet een cursus oppositie en het wacht in het politieke centrum op de afstoot-reacties van de paarse chemie. Een kabinet valt immers door interne geschillen, niet dankzij de oppositie.

Naast de 'links door het midden-koers' van het CDA blijft deze partij kampen met een groot personeels-manco. Het kernprobleem is dat het CDA geen échte herkenbare katholieken heeft om de Benedenmoerdijkse achterban te bedienen. Ooit had het CDA Van Agt, Lubbers, Braks of Brokx die tot de verbeelding in Brabant of Limburg spraken; met wat lokale folklore en wat anti-socialisme achter de fanfare aan. Nu wordt in de voormalige Generaliteitslanden beslist welke partij de grootste van Nederland wordt. De PvdA kende er een doorbraak in de jaren zeventig, het CDA zakte er dit jaar weg. De fractieleider van het CDA is echter de Friese calvinist Heerma en de beoogde CDA-voorzitter Helgers is nog een onbekende. Brokx, burgemeester van Tilburg, zegt deze week in Vrij Nederland over leden van de CDA-fractie: “Ze zijn te bestuurlijk ingesteld. Het is mij te ambtelijk, te technocratisch”.

De crux van het probleem zit in een verkeerde kandidatenlijst van het CDA bij de Kamerverkiezingen. Deze was gevormd voor besturen, niet voor de oppositie. In de fractie zitten doorgaans vlijtige werkers, volgzaam en oprecht. In het kabinet waren traditiegetrouw de CDA-kopstukken vertegenwoordigd. Maar een CDA zonder kabinet is een partij zonder kopstukken. Heerma is het gezicht van het CDA, maar zijn optreden bij de Algemene Beschouwingen liet weinig sprankeling zien. Hij is met andere gereformeerden (Kamerleden als Beinema, Biesheuvel of Esselink) de motor van de fractie. “Gereformeerden zijn altijd georganiseerd achter de voorman, welke kant hij ook opgaat”, zegt een vroeger CDA-Kamerlid. “De gereformeerden stappen nu in het katholieke vacuum”.

Het katholieke smaldeel verkeert in verwarring; sommige Kamerleden uit Brabant zijn zelfs niet-katholiek: M. Boers is hervormd, M. Soutendijk is ook hervormd en A. Koekoek uit Tilburg is gereformeerd. Het zijn de constructiefouten in de oude kieslijst van ex-partijvoorzitter Van Velzen die het CDA nu opbreken. De CDA-fractie heeft zelfs nog geen bestuur gekozen. Zij stippelt eerst de 'links door het midden koers' uit voordat de 'bloedgroepenstrijd' opflakkert bij het aanwijzen van de eerste rij. Paars kijkt gerust toe: zolang het CDA beneden de Moerdijk zwak is, is het gevaar ver weg.