Ouderen sterven om jongeren levensruimte te geven

Noorderlicht. Zondag, Ned.3, 18.57-19.28u.

De Engelse hoogleraar Tom Kirkwood onderzoekt waarom mensen eerst jong zijn, dan oud worden en tenslotte dood gaan. Hij is ervan overtuigd dat het allemaal een kwestie van energie is. Een dier (en ook de mens) kan niet oneindig veel energie opnemen. Er is onvoldoende voorhanden om zowel voortplanting als individueel onderhoud optimaal te verzorgen. Maar de keus tussen voortplanting en individueel onderhoud is niet vrij. Die is al door de soort gemaakt.

Muizen, zo betoogt Kirkwood, leven hoogstens drie jaar en krijgen veel jongen. Olifanten leven een jaar of vijftig en zetten weinig nakomelingen op aarde. Muizen besteden hun energie aan jongen, olifanten investeren in onderhoud van het eigen lichaam. Alles slechts met het 'doel' om de kiembaan in stand te houden. De kiembaan is de zich door bevruchting steeds voortzettende reeks van geslachtscellen.

De voorkeur voor snel veel jongen of een lang individueel leven lijkt bepaald door de plaats in de voedselketen. Een dier met veel natuurlijke vijanden plant zich snel voort. In veld en bos is een muis van twee jaar al een uitzondering. Ze worden opgegeten voor ze oud kunnen worden. Olifanten hebben weinig predatoren. Het loont voor hen het eigen lichaam in stand te houden. Maar uiteindelijk leggen de ouderen het loodje en laten hun levensruimte aan de jongeren over.

Mensen worden net als olifanten oud en baren weinig jongen. Ons lichaam is voorzien van een wonderbaarlijk effectief herstelmechanisme. Voortdurend razen er enzymen in de celkernen rond die breuken in het erfelijk materiaal (DNA) herstellen. Ze knopen losse eindjes weer aan elkaar. Cellen waar te veel aan mankeert worden het pad van de geprogrammeerde celdood op gestuurd.

Dat energieverlindende mechanisme is hoognodig. Kirkwood zegt dat door zuurstofschade per dag in iedere lichaamscel 10.000 beschadigingen worden aangericht. En dat is alleen de schade die we onszelf aandoen door adem te halen. UV-licht, atoomstraling en moleculen uit ons voedsel richten ook ravages aan. Van de 10.000 hits worden er 9.999 hersteld, maar die ene blijft hangen. “Het onderhoud is goed, maar niet uitstekend”, zegt Kirkwood, “en dat veroorzaakt in de loop van de jaren de uiteindelijk fatale degeneratie.”

Zeeanemonen en zoetwaterpoliepen (hydra's) lijken het eeuwige leven te hebben. Het kan dus wel anders. Als we de moleculaire processen van Alzheimer, osteoporose en kanker kunnen beïnvloeden, vindt Kirkwood, kan de gemiddelde leeftijd van 75 jaar best omhoog naar 130.

Het VPRO-wetenschapsprogramma Noorderlicht weet het plaatje en het praatje altijd mooi te combineren. Maar morgenavond is er weinig te zien. Kirkwoord holt wat rond in zijn woonplaats en we zien oude en jonge voorbijgangers. In deze vorm kan het programma net zo goed op de radio. Maar voor het onderwerp en het betoog van Kirkwood is dat weer jammer, omdat er zo beroerd weinig mensen naar radio luisteren.