Zwitserland; Zwakte van sterke democratie

De rechtstreekse deelname van burgers aan het politieke besluitvormingsproces is tegelijk de sterke en de zwakke kant van de Zwitserse democratie. Over alle mogelijke onderwerpen worden in Zwitserland referenda gehouden, soms op initiatief van de autoriteiten, vaak ook doordat organisaties 50.000 of meer handtekeningen weten te verzamelen om een wetsvoorstel dat is aangenomen door het Zwitserse parlement alsnog aan de bevolking als geheel voor te leggen. Dat levert niet altijd het door de autoriteiten gewenste resultaat op: de vrouwen in het kanton Appenzell kunnen daarvan meepraten.

Zondag moeten de Zwitsers zich uitspreken over een wel heel gevoelig onderwerp. Een kleine rechtse groepering heeft voldoende handtekeningen weten te verzamelen om de kiezers te laten stemmen over een wet die racistische propaganda, rassendiscriminatie en de ontkenning van de Holocaust strafbaar maakt. De nieuwe wet stelt daarop maximumstraffen van 40.000 Zwitserse franc of drie jaar cel. Daardoor zou Zwitserland eindelijk kunnen toetreden tot de uit 1965 daterende internationale conventie van de Verenigde Naties tegen het racisme. Bij die conventie zijn 165 landen aangesloten.

Op 12 juni van dit jaar stemden de Zwitsers onverwachts met 57 tegen 43 procent tegen deelname van Zwitserse militairen aan vredesoperaties van de Verenigde Naties en de Conferentie over Veiligheid en Samenwerking in Europa (CVSE). Ook verwierpen ze een voorstel voor een gemakkelijker naturalisatie van buitenlandse jongeren die in Zwitserland zijn opgegroeid. In februari spraken de Zwitsers zich, tot groot ongenoegen van de regering, uit voor een verbod op vrachtverkeer door de Alpen. Dergelijke Zwitserse 'nee's' betekenen een ernstige aantasting van de naam van het land in de wereld.

Dat is dan ook de reden dat de Zwitserse autoriteiten met angst en beven de uitkomst van het referendum van komende zondag tegemoet zien. Volgens de peilingen zou 51 procent van de bevolking bereid zijn in te stemmen met een verbod op racisme, terwijl maar acht procent tegen zo'n verbod is. Het probleem is dat 41 procent zich nog steeds geen definitief standpunt over de wet heeft gevormd en onder deze mensen bevindt zich waarschijnlijk een groot aantal potentiële tegenstanders. Als opiniepeilers mensen vragen naar racistische vooroordelen, zullen velen liever hun mond houden dan daarvoor uit te komen, zo wordt verondersteld. Daarom hadden de autoriteiten liever gezien dat dit referendum niet had hoeven te worden gehouden.

De Zwitserse politieke partijen, de regering en tal van kerkelijke organisaties hebben de afgelopen tijd hard campagne gevoerd voor het verbod op racisme. “Met de nieuwe wet willen we degenen aanpakken die heel welbewust racistische pamfletten uitgeven en die een racistisch klimaat willen creëren”, aldus de Zwitserse minister van justitie, Arnold Koller. Onder de bestaande wetgeving zijn uitingen van racisme alleen te vervolgen als er ook sprake is van andere misdrijven, zoals het toebrengen van zwaar lichamelijk letsel.

Veel Zwitsers vrezen echter dat de nieuwe wet hun uitingsvrijheid zal belemmeren. Aan de stamtafel plegen velen zich nogal eens discriminatoir uit te laten over joden, Duitsers en zwarten en ze vinden dat de politie zich niet moet bemoeien met wat ze in de kroeg zeggen. “Geen jacht van de politie op patriotten”, is een van de leuzen van de tegenstanders van de wet. Rechtse groeperingen buiten deze sentimenten uit in pamfletten en advertenties en zij brengen de wet direct in verband met de problemen die ook Zwitserland heeft met asielzoekers en buitenlandse drugsgebruikers. Zij zijn er zelfs niet voor teruggeschrokken dreigbrieven te schrijven aan prominente voorstanders van de wet.

Ook het pijnlijke verleden wordt weer opgerakeld bij het debat over het referendum. Zo sloot Zwitserland in 1942 de grens af voor alle joden die uit Duitsland wisten te ontvluchten, omdat ze niet als politieke vluchtelingen te beschouwen zouden zijn. En tussen 1926 en 1973 onttrokken de Zwitserse autoriteiten zo'n zevenhonderd zigeunerkinderen aan de zeggenschap van hun ouders om hun een betere opvoeding te geven, waardoor een einde zou kunnen komen aan hun neiging tot zwerven.

Minister van buitenlandse zaken Flavio Cotti heeft gewaarschuwd dat een meerderheid voor 'nee' komende zondag een totaal isolement van Zwitserland in Europa zou betekenen. In december 1992 wezen de Zwitsers zelfs deelname aan de toch redelijk vrijblijvende akkoorden voor de Europese Economische Ruimte af. De Zwitsers zagen er, al dan niet terecht, een eerste aanzet in voor een eventueel lidmaatschap van de Europese Gemeenschap. Na de afwijzing van deelname aan blauwhelmoperaties van de VN zou Zwitserland zich met een eventueel 'nee' op een wet tegen het racisme zondag, nog meer tot een paria worden in Europa. Het probleem is echter dat veel Zwitsers zich over die paria-status eigenlijk helemaal niet zo ongelukkig voelen. Buitenlandse gasten zijn maar tijdelijk welkom - en aan de stamtafel liever niet.