Onttakeling van gezinsgeluk

“Toen ik 'Wildlife' van Richard Ford voor het eerst las, keek ik na een paar pagina's geschrokken op. Nooit eerder had ik zo'n sterk gevoel van herkenning meegemaakt. Voor het eerst leek het alsof ik antwoord kon geven op de vraag die op elke literaire avond wordt gesteld: Met welke levende schrijver voelt u zich het meest verwant?” Rubriek over boeken die om onbegrijpelijke reden in de ramsj zijn gegaan.

Richard Ford: Wildlife. Uitg. Vintage Contemporaries. Prijs ƒ 8,90. Van Gennep Amsterdam en Rotterdam (nog twintig in voorraad). Ned. vert. In het wild. Uitg. Contact. Niet meer verkrijgbaar in de boekhandel.

Soms voel ik me een soort literaire sint-bernhard als ik over ramsj-afdeling van Van Gennep loop. Dat boek hier? Nee! Dat moet ik redden! Dat mag hier helemaal niet liggen. Hoeveel exemplaren hebben ze? Drie... Dat is dan één voor mij, één voor die en één in voorraad. Het is een uitzichtloze manier van handelen, want er is meer ramsj dan ik ooit kan wegwerken, maar God weet dat ik mijn best doe.

Soms kom ik onbekende boeken tegen die zo goed blijken te zijn dat ik me afvraag hoe het komt dat ik hier mijn hele leven nooit iets over heb gehoord. Dat gebeurde met verhalen van Ivan Klima (First Loves, gebonden, nog geen tientje, en volgens mij één van de mooiste verhalenbundels van deze eeuw), het gebeurde met Donald Barthelme's roman The King (een bizar, hilarisch boek van een groot stilist) en met Richard Fords korte roman Wildlife (1990).

Ford behoort tot de schrijvers die maar niet de aandacht krijgen die ze verdienen. Hij zou een groot publiek kunnen boeien, maar op de één of andere manier zit dat grote publiek blijkbaar niet op zijn werk te wachten.

Toen ik Wildlife voor het eerst las, een jaar geleden ongeveer, keek ik na een paar pagina's geschrokken op. Nooit eerder had ik zo'n sterk gevoel van herkenning meegemaakt. Voor het eerst leek het alsof ik antwoord kon geven op de vraag die op elke literaire avond en in elk interview wordt gesteld: Met welke levende schrijver voelt u zich het meest verwant? Nu zijn er nog wel een paar die ik zou kunnen noemen (Doctorow, wordt hier ook niet gelezen, Bellow in zijn laatste korte teksten), maar bij Ford was er iets extra's.

In Wildlife breekt een familie. De hoofdpersoon is Joe, een jonge zestienjarige, die opgroeit in het provinciestadje waar hij en zijn ouders een jaar geleden kwamen wonen. In de eerste zin van het boek zit alles. 'In the fall of 1960, when I was sixteen and my father was for a time not working, my mother met a man named Warren Miller and fell in love with him.' Er zit geen drama in de manier waarop deze zin is geschreven, wel in de mededeling die wordt gedaan. Dat is de kracht van Ford. Hij laat het narratief het werk doen. Elke lading, elke diepere laag, elke verwijzing zit in de vertelling. Desondanks is Wildlife een 'diep' boek. Ford is er dus in geslaagd om de diepte naar boven te halen en in de oppervlakte te werken. Het effect is dat van Faulkners beste korte verhalen: je krijgt de indruk naar een soort tongue-in-cheek-anekdote te luisteren, maar het gevoel bekruipt je de hele tijd dat deze anekdote belangrijke dingen zegt over mensen, de manier waarop ze met elkaar om gaan en wat ze met het leven doen.

Wildlife vertelt het verhaal van geluk waaraan een einde is gekomen en van mensen die alleen zijn zonder dat te weten. Joe's vader is een golfleraar die ooit alles mee leek te hebben, tot aan zijn uiterlijk toe, maar nu op een punt in zijn leven is gekomen waarop hij merkt dat dat allemaal niet voldoende is. Zijn vrouw, die hem nooit op zijn huid heeft gezeten, accepteert het leven dat het gezin leidt en Joe verkeert in de veronderstelling dat ze met zijn drieën redelijk gelukkig zijn.

Maar dan gaan de dingen mis. De vader wordt ten onrechte beschuldigd van diefstal, en reageert daarop door de kas van de golfclub leeg te halen, hij verliest zijn baan en langzaam maar zeker spiraalt hij naar beneden. Joe's moeder zoekt een baantje, om het gezin in leven te houden, en komt zo Warren Miller tegen, een vreemde eenzame rijke man die alles vertegenwoordigt wat het gezin niet is.

Hoewel Joe zijn vader ziet ondergaan en zijn moeder begeleidt tijdens haar bezoekjes aan Miller, oordeelt hij nauwelijks over de situatie waarin hij terecht is gekomen. Hij beschrijft, hij zwijgt, hij blijft hardnekkig van zijn ouders houden. Die liefde voor elkaar leidt tot mooie nuchtere dialogen, die niet melodramatisch worden, ook al zijn ze behoorlijk geladen.

“'I'm probably a fool, my father said, and shook his beer can until the beer fizzed softly inside. 'It's just hard to see my opportunities right this minute.' He didn't say anything else for a while. 'Do you love your dad?' he said in a normal voice, afer some time had passed.

'Yes' I said. 'Do you think I'll take good care of you?' 'Yes', I said. 'I think so.' 'I will', he said.''

Wat mij aanstaat in dit soort dialogen is de zwijgzaamheid die er op de een of andere vreemde manier in zit. Vader en zoon, ze praten met elkaar, maar tegelijkertijd lijken ze ook te zwijgen. De emoties worden zorgvuldig beheerst, maar zijn toch voor beiden duidelijk.

Wildlife is een tragisch boek, maar door de gelaten zuinige manier waarop het verhaal wordt verteld, wordt de tekst nergens zwaar. De achtergrond van het verhaal werkt ook mee. Het landschap van Montana, waar zich alles afspeelt, wordt die zomer geteisterd door grote bosbranden, branden die niet geblust kunnen worden en steeds dichter bij het stadje komen waar de hoofdpersoon woont. Joe's vader laat zich ronselen als hulpbrandweerman en reist tegen de zin van zijn vrouw af naar het vuur. Eén keer gaan de jongen en zijn moeder met de auto naar het vuur en kijken ze hoe de berg zelf in brand lijkt te staan. Als ze terugkomen laat de moeder van de jongen de laatste pogingen varen om het gezin nog bij elkaar te houden. Ze gaat met Joe op bezoek bij Warren Miller en deelt kort daarna mee dat ze het huis verlaat.

Uiteindelijk komt Joe's vader ook weer terug, maar de onttakeling van het gezinsgeluk is dan te ver voortgeschreden. Joe's moeder vertrekt om pas na lange tijd terug te keren. De man en de vrouw gaan wel weer bij elkaar wonen, maar het was alsof ze alleen waren, zegt Joe. Hij heeft dan waarschijnlijk net ontdekt dat ze allemaal altijd alleen waren, maar het nooit zo duidelijk wisten als na die zomer.