Broederstrijd, woede en dood bepalen sfeer begrotingsdebat

DEN HAAG, 23 SEPT. Er waren signalen van beginnend ongenoegen tussen de regeringsfracties. Er was broederstrijd op de linker- en rechtervleugels en er was nauw verholen woede om de verloren machtspositie bij de christen-democraten. En op de achtergrond waarde de dood rond, in de vorm van het vonnis in Singapore over de Nederlandse onderdaan Van Damme. Zo bezien hadden de Algemene politieke beschouwingen deze week alle elementen in zich om de toeschouwer te boeien.

PvdA-fractievoorzitter Wallage maakte handig gebruik van deze eerste mogelijkheid na het debat over de regeringsverklaring, drie weken geleden, om zich te profileren. Dat deed hij op het terrein dat in de samenleving algemene erkenning geniet als prioriteit nummer één: de criminaliteitsbestrijding. Agenten en cellen vroeg Wallage. Dat dit eigenlijk een idee was van zijn VVD-collega Bolkestein, deerde hem weinig. De PvdA-fractie kwam met het voorstel om volgend jaar honderd miljoen gulden extra te besteden aan “verhoging van de veiligheid”. Wallage wil volgend jaar beginnen met de werving en selectie van drieduizend agenten en surveillanten, en met de bouw van tweehonderd eenvoudige cellen en vijftig jeugdcellen.

In het Regeerakkoord is afgesproken dat belastingmeevallers in eerste instantie worden gebruikt voor het financieringstekort, pas daarna wordt honderd miljoen gulden extra besteed voor de rechtshandhaving. Volgens Wallage wordt “in de geest” van het akkoord gehandeld als volgend jaar deze honderd miljoen gulden al wordt uitgegeven. Bolkestein en zijn D66-collega Wolffensperger steunden het voorstel. Ze konden moeilijk anders: Bolkestein omdat op zijn aandringen dit voorstel werd opgenomen in het Regeerakkoord, en Wolffensperger omdat hij anders zijn partijgenote Sorgdrager op Justitie te kort zou doen.

Premier Kok zegde toe alvast te beginnen met het uitvoeren van het PvdA-voorstel. Begin volgend jaar wordt bekeken hoe de rekening precies wordt betaald. Met het vertrek van Kok naar Algemene Zaken is het 'creatief boekhouden' niet verdwenen.

Waar het criminaliteitsprobleem werkt als samenbindend element-tegen-wil-en-dank dient de discussie over de sociale zekerheid zich aan als potentiële splijtzwam binnen de sociaal-liberale coalitie. Zowel bij het opstellen van het Regeerakkoord als bij het debat over de regeringsverklaring en bij de Beschouwingen van deze week bleek daar de open zenuw te liggen van premier Kok.

Pag.3: Tergend gedrag jegens CDA

De speciale gevoeligheid die de minister-president voor de oppositie van GroenLinks en de Socialistische Partij (SP) ontwikkelde in het debat over de regeringsverklaring was echter verminderd. Kwam het drie weken geleden nog tot een verbitterde woordenstrijd tussen Kok en het duo Rosenmöller/Marijnissen, nu had de minister-president zijn strategie aangepast. In plaats van irritatie strooide hij grappen uit over de hoofden van zijn opponenten. Daarbij viel op dat Marijnissen en Rosenmöller volgens verschillende politieke strategieën werken. Terwijl de SP-voorman zich voornamelijk vastbijt aan uitlatingen van de premier, zoekt Rosenmöller het debat met alle fractievoorzitters. En waar Marijnissen zich beperkt tot het uitspreken van afkeer jegens “de bazen”, werkt de fractievoorzitter van GroenLinks aan het “binnenslepen van concrete punten”. Met als resultaat bijvoorbeeld een onafhankelijk onderzoek naar de wenselijkheid van gasopslag bij Langelo (Drenthe).

Op de flank van de kleine confessionele partijen speelden zich gelijksoortige taferelen af. De voorzitters van RPF, SGP en GPV haastten zich voordurend in een parlementair haasje-over naar de interrumptiemicrofoon om Kok aan de tand te voelen over kinderbijslag of euthanasie.

Over één zaak hadden alle fractievoorzitters afgesproken te zwijgen: de executie van Van Damme in Singapore. Dit betekende niet dat het onderwerp de gemoederen niet bezighield. In de coulissen voerden minister Van Mierlo (buitenlandse zaken) en minister Pronk (ontwikkelingssamenwerking) ondertussen koortsachtig overleg.

VVD-fractieleider Bolkestein maakte het de coalitie nog niet echt moeilijk, maar gaf wel aan waar hij straks een eigen lijn zal trekken. Hij hield het kabinet woensdag haarscherp voor wat de sociale norm volgens de VVD behoort te zijn. Bolkestein pleitte voor een stelsel van sociale zekerheid, waarin een nieuw evenwicht wordt gevonden tussen wat de overheid regelt en wat aan de burgers zelf wordt overgelaten. De VVD-leider onderscheidde vijf gradaties binnen één stelsel van sociale zekerheid die lopen van geen enkele bemoeienis van de overheid, wanneer men een risico zelf kan verzekeren, tot een sociaal vangnet in de vorm van de Algemene Bijstandswet.

Bolkestein koos voor een “offensieve strategie” waarop de natuurlijke tegenvoeter binnen de coalitie nog geen antwoord had. De PvdA-fractie reageerde vooralsnog terughoudend op het 'vijf-punten-plan' van de VVD.

Met zichtbaar gemak maakte Bolkestein gistermiddag de kachel aan met de oppositie van CDA-fractievoorzitter Heerma. De christendemocraten hadden woensdag op veel punten kritiek geuit op het kabinetsbeleid voor volgend jaar. Gisteren spitste Heerma die toe in twee moties die een aanpassing inhouden van de Rijksbegroting ten bedrage van 260 miljoen gulden. Bolkestein zette dit bedrag fijntjes af tegen de totale omvang van de collectieve uitgaven (300 miljard gulden) en concludeerde: “Wat het CDA wil, is klein bier.”

Ook met de oude coalitiegenoot PvdA raakte Heerma onfortuinlijk in de clinch. Toen de CDA-fractievoorzitter premier Kok vroeg om “tien normale gezinnen te laten doorberekenen” met als doel aan te tonen dat bezuinigen op de kinderbijslag onaanvaardbaar is, antwoordde Kok: “Dat zijn dus tien normale gezinnen per fractie, dan kom je uit op ongeveer honderd gevallen van cumulatieve casuïstiek.”

Fractievoorzitter Wallage tergde de christendemocraat door onverstoorbaar te verlangen dat deze “dekking” zou geven voor zijn reparatie van de bezuinigingen op de kinderbijslag voor de jaren ná 1995. Heerma, inmiddels witheet, herinnerde zijn tegenstander aan de politieke spelregels: het debat ging over de begroting voor het komende jaar. Wallage hoorde hem niet eens: zijn doel - het CDA uit het evenwicht brengen - was bereikt. Van links tot rechts velden de diverse fracties uiteindelijk als eensluidend oordeel over het CDA: de standpunten van deze fractie liggen zo dicht bij die van het kabinet dat de christendemocraten kunnen worden beschouwd als de vierde regeringspartij.