Absurde verhalen voor volwassenen van Toon Tellegen; De laatste dagen van twee oude vrouwtjes

Toon Tellegen: Twee oude vrouwtjes. Uitg. Querido, 101 blz. Prijs 27,50.

Toon Tellegen debuteerde als dichter en werd later ook een gelauwerd auteur van kinderboeken: dit jaar won hij zowel de Gouden Griffel als de Libris Woutertje Pieterse Prijs. Met de onlangs verschenen verhalenbundel Twee oude vrouwtjes waagt Tellegen zich aan een voor hem nieuw genre: dat van proza voor 'volwassenen'. Toch kun je van een debuut eigenlijk niet spreken. De verhalen in Twee oude vrouwtjes zijn in een aantal opzichten sterk verwant aan Tellegens eerdere werk; zowel aan de poëzie als aan de kinderverhalen.

Tellegen is - in positieve zin - wel eens een monomaan dichter genoemd, met een eenvormig, vrij zwaarmoedig oeuvre. De mini-verhalen in Twee oude vrouwtjes sluiten thematisch op die poëzie aan. Ook sommige, telkens in de gedichten terugkerende beelden - de angstige, bezwerende kus! - zijn in de bundel nadrukkelijk aanwezig.

De vorm van de verhalen doet weer sterk denken aan Tellegens dierenvertellingen voor kinderen. Ze zijn zelden langer dan anderhalve bladzijde en geschreven volgens een vaste, bijna dwangmatige formule. Ze werken met sobere literaire middelen een even merkwaardige als voorstelbare 'situatie' uit, in de trant van: 'Op een keer had de egel zoveel spijt van zichzelf dat hij al zijn stekels uit de rug trok.'

Het verschil is dat er in Twee oude vrouwtjes geen dieren voorkomen. Dat wil zeggen, in elk verhaaltje staat de diersoort mens centraal, in de persoon van twee naam- en identiteitloze oude vrouwtjes. De ene keer wonen ze op een zolderkamer, de andere keer in een vervallen herenhuis en dan weer aan de rand van een bos. Maar dat is van ondergeschikt belang: alle oude vrouwtjes in de bundel krijgen op de rand van de dood in volle hevigheid te maken met 'de liefde, de weemoed, de woede'.

Soms wordt die hevigheid hen teveel en laten de oude vrouwtjes het leven, soms voelen ze nog een keer de Liefde, waarna het goed sterven is. Soms blijkt hun samenzijn na een halve eeuw zinloos te zijn geweest en is er na het nodige fysieke geweld een scheiding. 'Zo verdween het ene vrouwtje uit het leven van het andere vrouwtje.' Daarna is er spijt en grote eenzaamheid en een akelig kaal einde.

Ook worden de twee oude vrouwtjes geconfronteerd met het verval van hun lichaam, wreed 'verschrompelen' genoemd. Soms is dat een bron van onverwacht geluk - dan blijken de lippen godzijdank niet verschrompeld te zijn - vaker van weerzin. 'Ruik eindelijk eens een keer anders.'

In een van de mooiste verhaaltjes hebben de oude vrouwtjes een ontroerend weerwoord op het verval. Het ene vrouwtje zet een zwart geschilderde stofbril op en kan daardoor weer 'wild en opgetogen' zoenen. 'Die nacht leek het andere vrouwtje nog maar eenentwintig te zijn, net zo oud als toen ze elkaar voor het eerst kusten.' Meestal vinden de oude vrouwtjes zo'n oplossing niet en zitten ze, verder verschrompelend, hun laatste dagen uit.

Harde ogen

Al met al is Twee oude vrouwtjes de vreemdste verhalenbundel die ik de laatste tijd gelezen heb. Sommige verhalen deden me door het gooi- en smijtwerk met lichamen en de abruptheid waarmee sommige oude vrouwtjes sterven, sterk denken aan de absurdistische schetsen van de Russische schrijver Daniil Charms - ook een kinderboekenschrijver. Beide auteurs hebben gemeen dat ze met onthechte, even naïeve als harde ogen het menselijk leven & lijden bekijken.

Anderzijds zijn humor en zwartgalligheid bij Charms meer in balans; bij Tellegen wint de melancholie. Waar de oude vrouwtjes ook wonen, hun ruimte verandert in luttele alinea's meestal in een alledaagse hel; zelden in een paradijs. En als ze God te zien krijgen, worden ze daar niet vrolijker van. Hij lijkt verdacht veel op de bejaarde man die op aarde boven hen woonde. 'Hij had het koud, hij was ziek, hij voelde zich ongelukkig, hij verloor telkens zijn evenwicht, hij was voortdurend allerlei dingen kwijt.'

Jammer genoeg wint bij Tellegen ook de strakke vorm. Zijn formule - men neme twee oude vrouwtjes - levert soms verhalen op die gewild aandoen. De verhalenbundel had wat mij betreft best (nog) dunner mogen zijn. Maar dat neemt niet weg dat Twee oude vrouwtjes voldoende beelden en zinnen bevat die beklijven.

Zo is er het oude vrouwtje dat bij wijze van laatste wens te kennen geeft graag te willen sterven 'met een zoemende hommel achter de vitrage'. In een ander verhaal werkt Tellegen het verlangen om bij de dood van een dierbare niet met lege handen achter te blijven op een mooie manier tot in het absurde uit. 'Je mag niet iets van een dood iemand afhalen.' En er zijn de twee oude vrouwtjes die zich alvast schamen voor hun begrafenis. 'Al die vreemde mensen om hun koude lijf.'

Dat zijn verhaaltjes die je raken en bijblijven - vreemd, hoe twee oude vrouwtjes de dood literair gezien, nieuw leven in kunnen blazen.