Spreekverbod voor vrije zenders

HILVERSUM. Hij heeft thuis, voor de televisie, naar Prinsjesdag gekeken. De koets gezien, de Troonrede gehoord, de reacties gepeild en in gedachten de commentaren van commentaar voorzien. Aantekeningen gemaakt. Pas een dag later stapte hij in de auto. Niet om alsnog naar Den Haag te rijden, maar om te Schoorl een congresje van de Rabobank voor te zitten. Vandaag doet hij iets voor de posterijen.

Ton Elias mag niets zeggen over zijn onvrijwillige afscheid van de parlementaire journalistiek. Dat heeft de rechter vorige week nog eens bevestigd. Wie hem ook maar een beetje kent, persoonlijk of van het scherm, kan vermoeden hoeveel moeite hem dat kost. Wie er oor voor heeft, kan zijn kreunen tot ver buiten Hilversum horen. In de aanloop naar de vorige verkiezingen mocht hij nog schitteren in het spannendste van de lijsttrekkersdebatten - “Ton Elias liet zien hoe je dat moet doen,” schreef deze krant. Maar iedere keer dat hij nu zijn mond opendoet, kost hem dat vijfduizend gulden. Hij heeft die boetebepaling zelf ooit ondertekend, toen hij het arbeidscontract sloot met zijn laatste werkgever.

De onderneming die haar personeel op voorhand laat weten dat het strafbaar is om kritiek te uiten heet RTL en houdt zich, geloof het of niet, bezig met communicatie. RTL is een commerciële televisiezender die zich in naam te Luxemburg heeft gevestigd, omdat de Nederlandse wet commerciële televisie verboden heeft, en kon dankzij de dichtheid van het kabelnet toch uitgroeien tot het meestbekeken station van Nederland. De nieuwsafdeling vormt er, zo deelde de leiding bij de introductie mede, 'de ruggegraat' van. De journaals van RTL 4 en RTL 5 zijn weliswaar niet de meest succesvolle programma's van de onderneming, maar ze zijn nodig om een schijn van degelijkheid te verschaffen en naar de belangrijkste nieuwsuitzending, die van half acht, kijken nog altijd een miljoen mensen. Dat is bijna vier keer zoveel als de dagelijkse oplage van deze krant.

Daarom, zo zei men in het verleden bij RTL, is het belangrijk om op politiek-neutrale wijze te informeren. Die eis stelt trouwens ook de Luxemburgse regering, die de zendmachtiging heeft afgegeven, wel wetend dat inmenging in de binnenlandse aangelegenheden tot een boze reactie uit Den Haag zou kunnen leiden - en daarna misschien tot politieke druk om een eind te maken aan de lucratieve handel in vergunningen voor radio en televisie. Maar de twee kanalen die RTL nu in Nederland exploiteert hebben ook Nederlandse aandeelhouders. Het uitgeversconcern VNU heeft een stevig minderheidsbelang. Is daar de wens vandaan gekomen om toch een politieke rol te spelen, om de media met de macht te verbinden? In ieder geval is er voor gezorgd dat de journalisten van RTL geen redactiestatuut hebben gekregen, de gebruikelijke constructie die een zekere garantie biedt tegen inmenging en sturing van het nieuws door de geldschieters. In mei van dit jaar benoemde de directie een politiek functionaris als chef van de RTL-redactie in Den Haag. In juli werd de zittende redactie overgeplaatst of weggestuurd. Het kort geding tussen Ton Maarten Christofoor Elias en RTL 4 S.A. dat vorige week diende voor de arrondissementsrechtbank te Amsterdam ging dan ook over meer dan de beëindiging van het arbeidscontract met een lastige en luidruchtige werknemer. Het ging wel degelijk ook over invloed en onafhankelijkheid in de parlementaire journalistiek.

De nieuwe chef, waarmee de sterverslaggever het aan de stok heeft gekregen, heet Frits Wester. Hij heeft geen enkele ervaring in het werk waaraan hij inmiddels vier maanden leiding geeft, maar was als vertrouweling, woordvoerder en campaign-manager verantwoordelijk voor een van de grootste debacles in de geschiedenis van de Nederlandse politiek: de mislukte gooi van Elco Brinkman naar de post van minister-president. Dat was echter nog niet duidelijk op het moment, enkele maanden voor de verkiezingsdatum, dat hij in het diepste geheim door RTL werd aangezocht. Toen kon de zender nog in alle redelijkheid denken dat zij met de persoon van Wester macht en invloed kocht, in de vorm van een nauwe band met - en rechtstreekse toegang tot de premier van het nieuwe kabinet.

Uit de indrukwekkende hoeveelheid stukken die bij het kort geding werden geproduceerd valt te lezen hoe binnen de RTL-redactie sinds de komst van Wester geworsteld is om een zekere mate van onafhankelijkheid te bewaren. Een enkel incident haalde de pers: hoe de nieuwe chef de concurrenten van het NOS-journaal belde met het verzoek zijn naam te schrappen uit een item over de verkiezingsnederlaag van het CDA. Misschien nog pijnlijker was wat er in wandelgangen en binnenkamers gebeurde: politici van andere partijen behandelden RTL-verslaggevers ineens met wantrouwen, als vertegenwoordigers van het CDA; Wester bleef contact houden met zijn vroegere bazen, schrapte kritische reportages die met hun belangen strijdig waren. De stukken laten ook zien hoe de RTL-leiding omging met interne klachten: oerdom en keihard. Het spreekverbod, altijd een bewijs van onvermogen voor degene die het uitvaardigt, geldt niet alleen voor Elias, die bovendien werd ontslagen, maar voor alle journalisten. Een collega die ter redactie een kritische brief ronddeelde, werd een maand naar huis gestuurd. Nieuwslezer Michiel Bicker Caarten, die bij het proces op de tribune wilde plaatsnemen, werd door zijn bazen de zaal uitgestuurd en kreeg een berisping. Hij is inmiddels niet meer op het scherm te zien.

Allemaal heel zielig voor de betrokkenen, maar is zo'n relletje nu ook werkelijk zo belangrijk?

Toegegeven: journalisten hebben vaak ego's als kerstballen, vooral als ze op de televisie mogen verschijnen, en daarbij de schier onbedwingbare neiging om te denken dat hun wereldje de wereld is. Die draait intussen rustig door. Een omgekeerde neiging bestaat echter ook: te denken dat wat in Nederland gebeurt kleiner is dan de 'echte zaken' ergens anders, bij voorbaat kaboutergrapjes te maken over de kabouterproblemen in kabouterland. De greep die premier Berlusconi via zijn commerciële televisie op het openbare leven in Italië heeft gekregen wordt intussen wel degelijk zorgelijk geacht. Het verbond tussen kanselier Kohl en media-magnaat Leo Kirch, die eveneens verscheidene televisienetten controleert, willen we zelfs graag als schandelijk kwalificeren.

Er zijn enorme veranderingen op til, ook in de Nederlandse televisie. Voor komend jaar zijn twee nieuwe commerciële zenders aangekondigd. Veronica overweegt het bestel te verlaten en eveneens via het buitenland te gaan werken. Volgt dan de TROS? Zullen de overige omroepen als gevolg daarvan niet minstens één van de drie publieke kanalen moeten opgeven? En als de commerciële omroepen hier binnenkort dus in de meerderheid zijn, welke kleuring gaan ze dan aan hun berichten geven, welke politieke allianties zullen ze sluiten? RTL met het CDA? Veronica met de VVD? De TROS met D66? “We moeten constateren dat de louterende werking van de markt niet in alle gevallen kwaliteitsverhogend werkt,” zei staatssecretaris Nuis, die het allemaal moet zien te regelen, gisteren héél voorzichtig. Een lastige vraag van Elias was best op zijn plaats geweest.