Lustobjecten in de kunst; 30 jaar verbeelding van de seksualiteit bij Amazone

Eeuwenlang waren het vrijwel alleen mannelijke kunstenaars die seksualiteit verbeeldden, waarbij het vrouwenlichaam de belangrijkste rol speelde. Vrouwen mogen zich sinds enkele decennia actiever roeren op het terrein van de erotische kunst, ook zij nemen vaak hun eigen lichaamsvormen tot uitgangspunt. Waar blijft de man als lustobject in de kunst?

Lust voor het oog, t/m 23 okt. Stichting Amazone, Singel 72 Amsterdam. Di t/m vr 10-17u, za en zo 13-17u. Inl 020-6279000.

Misschien ligt het aan het druilerige herfstweer, maar de tentoonstelling Lust voor het oog - Een keuze uit 30 jaar verbeelding van seksualiteit van de Amsterdamse Stichting Amazone roept op het eerste gezicht weinig warme kriebelgevoelens in de onderbuik op.

Vertedering wel, zoals bij de tekeningen van Aat Veldhoen, die in de jaren zestig voor zoveel furore zorgden, maar die nu even schokkend zijn als de plaatjes in een sexueel voorlichtingsboek voor tieners, en een glimlach bij de David Hamilton-achtige plaatjes die de Roemeense fotografe Irina Ionesco in de jaren zeventig van haar dochter schoot. Maar de geknevelde pion van de Nederlandse kunstenaar Erwin Olaf, uit de serie Chessmen, en de afbeelding van de lijdzaam haar penetratie afwachtende paspop van de Amerikaanse Cindy Sherman zijn ondertussen al bijna te bekend geworden om nog te shockeren. Pas aan het einde van de tentoonstelling, bij de zwart-witfoto die de kunstenaresse Robin Shaw in 1993 maakte van twee mannenhanden waarin de penis rust, slaat de vonk over.

Dat een vrouw er in slaagt om van een mannenlichaam erotische kunst te maken, is nog steeds uitzonderlijk. Eeuwenlang waren het vrijwel alleen mannelijke kunstenaars die erotiek in hun kunstuitingen verwerkten, waarbij het vrouwenlichaam bijna altijd de belangrijkste rol speelde. En hoewel sinds de jaren zestig vrouwen zich actiever roeren op het terrein van de erotische kunst blijken ook zij veelal hun eigen lichaamsvormen als uitgangspunt te nemen.

Op de tentoonstelling Lust voor het oog, die het werk van 24 vrouwelijke en mannelijke kunstenaars omvat uit binnen- en buitenland, speelt het vrouwenlichaam dan ook nog steeds de hoofdrol in de visualisering van seksualiteit. Als uitgangspunt voor de tentoonstelling hebben de samenstellers, Leonie Polak en Esther Göbel, de vraag opgeworpen welke invloed maatschappelijke denkbeelden en ontwikkelingen hebben gehad op de manier waarop beeldend kunstenaars seksualiteit vorm geven. Het antwoord, dat de erotiek in de kunst steeds shockerender lijkt te zijn geworden, is niet echt verrassend.

Omdat de expositieruimte van de Stichting Amazone vrij klein is, worden de bezoekers in vogelvlucht over dertig jaar erotisch getinte kunst geleid. De tentoonstelling omvat beelden, zoals de zilverkleurig gespoten en met uitsteeksels bedekte paspop van de Japanse kunstenares Yayoi Kusama, tekeningen, foto's en video's van onder meer de performance-artiesten Marina Abramovic en Ulay. Samen met de Duitser Ulay zorgde de in Belgrado geboren Abramovic in de jaren zeventig voor opschudding door bij een tentoonstelling in Bologna naakt bij de toegangsdeuren te gaan staan waar het publiek zich langs hun lichamen moest wringen. Ook de in 1990 overleden kunstenaar Tetsumi Kudo dankte zijn bekendheid in de jaren zestig voor een groot deel aan de directe sexuele confrontatie met zijn toeschouwers. Kudo, van wie op de tentoonstelling het koffertje met Instant Sperm te zien is, deelde in die jaren met blauwe en roze strikjes versierde condooms uit onder het publiek, die zogenaamd met zijn sperma waren gevuld.

In de voorbeelden van erotische kunst die in de jaren tachtig zijn gemaakt, lijkt kwetsbaarheid de grootste rol te spelen. De foto's van kunstenaars als Erwin Olaf, Cindy Sherman en Lena Tuzzolino zijn weliswaar pornografisch of sado-masochistisch getint, maar de indruk die ze achterlaten is er vooral een van eenzaamheid. Ook uit de tekening 'Die eensaamheid van die eigene hand' van Marlene Dumas spreekt het gevoel dat sex - of je het nu met een partner doet of alleen - een wat zielige aangelegenheid blijft.

De spannendste afbeelding van een mannenlichaam bij Lust voor het oog is niet gemaakt door een vrouw, maar door de fotograaf en choreograaf Hans van Manen. De houding van het zwart-wit gefotografeerde model, die voorovergebukt staat en waarvan alleen de billen en de benen zichtbaar zijn, prikkelt al de fantasie. Maar het zijn toch vooral de blond oplichtende haartjes op de achterkant van die benen die 'Ludwig' in de herinnering laten beklijven.