Failliet dreigt voor Stolitsjnaja

In 1901 begon de Moskouse staatsdistilleerderij nummer 1, later omgedoopt tot Kristall, wodka van wereldfaam te produceren. Nu staat het bedrijf aan de rand van het failliSsement. Stolitsjnaja kan niet op tegen de concurrentie van Royal, Raspoetin en The Terminator.

Nog even en wodka is geen Russische drank meer. Hoewel het produkt in Rusland nog onverminderd wordt gedronken, wordt in Rusland steeds minder wodka geproduceerd. 's Lands grootste wodkafabriek, Kristall in Moskou, dreigt nu zelfs failliet te worden verklaard. Daarmee komt het voortbestaan in gevaar van Stolitsjnaja, Moskovskaja, Sibirskaja, Russkaja en nog 66 andere merken wodka en likeur.

“Het is onbegrijpelijk. Wij maken de beste wodka ter wereld”, zegt ingenieur Irina Boeratetskaja terwijl zij een rondleiding over het bedrijfsterrein geeft. Kristall is opgericht in 1901 en mozaïeken in de fabriekshallen herinneren nog aan die tijd, net als de fabriekshallen zelf. Maar de machines ogen modern en ze staan te glimmen van het vele poetsen. De vloer is schoner dan die in de portieken van Moskouse flats en de jassen van het personeel zijn witter dan die bij de dokter. Alleen de uit kranten gevouwen hoedjes van sommige monteurs vallen uit de toon.

Wodka is in de Russische taal een verkleinwoordje van woda - water - en Boeratetskaja vertelt trots over de zuiverheid van dit essentiële bestanddeel bij de Kristall-produkten: “Ook als je er thee mee zet weet je niet wat je proeft.” De deskundigen in het bedrijfslaboratorium behoren tot de hoogst opgeleiden in het land, het gebruikte filtersysteem is uniek in de wereld. En zo somt zij nog een aantal superlatieven op die onweerlegbaar moeten aangeven dat Stolitsjnaja en Moskovskaja de beste Russische wodka's zijn.

Het zijn ook de meest nagemaakte en de duurste.

Namaak is een probleem dat de laatste jaren even snel is opgekomen als de straathandel. Zoals er in Zuidoost-Azië goedkope poloshirts van Lacoste-krokodilletjes worden voorzien, worden in Rusland lege flessen Stolitsjnaja door onbekenden gevuld met andere wodka, met water, met schoonmaakazijn of met een mengsel van alledrie. Daarna worden zij terug achter de ramen van de kiosken gezet en niemand ziet het verschil. In Moskou alleen al zijn er meer dan tienduizend kiosken en deze winkels-van-sinkel zijn door hun banden met knokploegen niet de plaats waar een benadeelde consument gemakkelijk gaat klagen.

“Vroeger was alles een stuk overzichtelijker”, constateert onder-directeur Sergej Nikultsev, die al 25 jaar bij Kristall werkt. Hij zetelt ver weg van het lawaai van de fabriekshallen in een grote kamer met een televisie, die ook onder werktijd aanstaat. In de Sovjet-Unie, zo vertelt Nikultsev, waren er zeven wodka-fabrieken die allemaal onder één organisatie vielen en alleen aan vaste afnemers leverden. “Nu is er ineens concurrentie. Maar wetten en toezicht om die concurrentie te reguleren ontbreken”, zegt Nikultsev. “Over de hele wereld heeft Kristall het alleenrecht op de produktie van Stolitsjnaja, behalve in Rusland.”

De ware Stolistjnaja is herkenbaar aan het cijfer 01 aan de binnenkant van het rood-witte etiket, maar dat helpt dus weinig als oude flessen door anderen worden hergebruikt. Kristall wil nu speciale kurken introduceren, die slechts eenmalig op de fles kunnen. Maar kurken zijn na te maken en wat erger is: ondanks herhaaldelijk aandringen zijn de kurken nog steeds niet van hun geheime produktieplaats in Moskou gearriveerd. Misschien omdat het bedrijf dat ze moet leveren in de problemen is geraakt, misschien omdat Kristall de rekening nog niet heeft betaald - Nikultsev blijft er vaag over. “Voor de klant is er uiteindelijk slechts één manier om zekerheid te krijgen”, zegt hij. “En dat is door helemaal geen Stolitsjnaja meer te kopen.”

En dat is wat meer en meer Russen doen. Behalve vanwege het risico van namaak waarschijnlijk vooral vanwege de prijs. Een halve liter Stolitsjnaja kost ongeveer 4000 roebel (drieëneenhalve gulden). Dat is niet veel, maar voor de helft van dat geld zijn tegenwoordig tientallen andere wodka's te koop - of dranken die daarvoor doorgaan. Alleen al uit Nederland komen er ten minste drie, zo leert een korte wandeling langs enkele kiosken: Super Wodka, Czar Pjotr en Michail Macharov (volgens het etiket afkomstig uit Staphorst). De Verenigde Staten leveren onder andere White Eagle, Duitsland Raspoetin, Frankrijk Boris Eltsine en Engeland Tolstoj. Russian Wodka blijkt uit Azerbajdzjan te komen. Bij de meeste merken wordt de herkomst overigens helemaal niet op het etiket vermeld. The Terminator bij voorbeeld laat het bij een portret van de hoofdrolspeler uit de gelijknamige film.

Hoewel algemeen wordt erkend dat de smaak soms te wensen overlaat, krijgen deze sinds kort verkrijgbare produkten de voorkeur van consumenten die niet zozeer genieten van het drinken als wel van het dronken worden. En daarvan moeten er heel wat zijn in Rusland. Alleen in Moskou, een stad met 9 miljoen inwoners, worden volgens officiële cijfers per dag ongeveer 1 miljoen flessen wodka verkocht.

Waarschijnlijk het meest opmerkelijke produkt aan de onderkant van de markt is Royal, een drank met een alcoholpercentage van 96 procent en een prijs van 4500 roebel per liter. Royal wordt, zo beweren kwade tongen, in het land van herkomst alleen in de industrie en in de schoonmaak gebruikt. Land van herkomst is Nederland. Maar van één fles Royal kunnen door toevoeging van kraanwater vier flessen 'wodka' worden gemaakt en in Rusland heeft het merk in korte tijd grote bekendheid verworven. Een bezoeker aan de Nederlandse ambassade in Moskou veronderstelde zelfs dat de drank in Nederland zo populair is dat het gebouw dáárom Royal Dutch Embassy heet.

Behalve met dit soort concurrenten kampen de merken van Kristall ook met de import van 'prestigieuze' Westerse wodka's. Deze zijn weliswaar iets duurder, maar wie zich een Westerse auto kan veroorloven zet bij voorkeur ook Smirnoff (Amerikaans) of Absolut (Zweeds) op tafel. Smirnoff is gewoon de beste, zo menen meer snobistische dan chauvinistische drinkers, terwijl Absolut de mooiste fles heeft. Traditionele Russische merken als Stolitsjnaja, Moskovskaja en Russkaja dreigen zo in de knel te raken tussen de boven- en de onderkant van de markt.

In deze concurrentieslag is het volgens onderdirecteur Nikultsev de Russische regering die Kristall op een onoverkomelijke achterstand heeft gezet. Eind vorig jaar verhoogde zij de belasting op de produktie van alcoholische drank van 85 tot 92 procent. De afzet stagneerde zodanig dat Kristall in februari van dit jaar meer dan de helft van de 1200 werknemers twee weken lang met onbetaald verlof moest sturen. De verhoging werd vervolgens weer teruggedraaid maar volgens Nikultsev is de accijns nog altijd hoger dan in andere landen en volgens hem in elk geval veel te hoog om met half-illegale merken te concurreren.

Een en ander heeft ertoe geleid dat Kristall sinds een half jaar de twee-ploegendienst heeft afgeschaft. Eén van de acht produktielijnen is permanent buiten werking gesteld. De fabriek is nu nog open van acht tot half vier, en ook tussen die uren is van de 1200 werknemers maar een fractie aanwezig. De produktie is in één jaar tijd gedaald van 900.000 tot 400.000 flessen per dag. In de hoogtijdagen van de Sovjet-Unie produceerde Kristall meer dan 1 miljoen flessen wodka per dag. “Als het zo doorgaat produceren we straks alleen nog voor de export naar Amerika”, vreest Nikultsev. In de Verenigde Staten, waar een fles Stolitsjnaja 13 dollar kost, behoort de Russische wodka nog altijd tot de best verkochte merken.

Vorige maand kwam het bericht dat Kristall op de nominatie staat failliet te worden verklaard. De tijden dat staatsbedrijven niet op de kosten hoefde te letten lijken voorbij. Volgens een nieuwe overheidscommissie die de 'hopeloze gevallen' moet inventariseren heeft de Moskouse wodkafabriek een schuld opgebouwd van 6,7 miljard roebel (5 miljoen gulden). Kristall is “één van die typische gevallen die je ook in de olie- en houtindustrie ziet. De directeuren weigeren te luisteren naar de markt, ze weigeren hun bedrijf te herstructureren”, zo stelde een commissielid in een toelichting.

Het failliet verklaren van noodlijdende bedrijven is echter een netelig onderwerp in Rusland. Hervormingsgezinde politici betogen dat inefficiënt gebruikte produktiemiddelen en arbeid door werking van de vrije markt elders moeten worden ingezet. Anderen waarschuwen echter voor de gevolgen, aangezien hele woonwijken en soms zelfs hele steden voor hun voorzieningen afhankelijk zijn van één fabriek. Minister van privatisering Anatoli Tsjoebais bepleit verkoop van staatsbedrijven aan grote particuliere investeerders, maar de machtige burgemeester van Moskou, Joeri Loezjkov, veroordeelt dat juist als 'uitverkoop'. Tot nu toe zijn er wel veel plannen gemaakt en besluiten genomen, maar in de praktijk zijn er nog geen bekende bedrijven aan grote investeerders verkocht of failliet verklaard. Kristall is nog voor 51 procent eigendom van de staat, de rest van de aandelen is in handen van het personeel.

Voorlopig lijkt een meerderheid in de regering Kristall de helpende hand te willen bieden. Vorige week kondigde vice-premier Oleg Soskovets aan dat de accijns op de produktie van alcoholische dranken zal worden verlaagd. Er ligt een ontwerp-besluit voor een verlaging van 85 tot 80 procent. Burgemeester Loezjkov bepleit verdere verlaging naar 75 procent en dat pleidooi moet volgens Soskovets 'niet vergeten' worden. Ook wordt overwogen de import van buitenlandse wodka-merken aan banden te leggen. Met name voor de inferieur geachte produkten uit andere voormalige Sovjet-republieken zouden quota moeten worden ingesteld. De regering zal over twee à drie maanden beslissingen nemen. Honderdduizenden mensen zijn betrokken bij de produktie van alcoholische drank, verklaarde Soskovets. “Laten we ze een kans geven om te bestaan.”