De Schardammer Keukendijk

Noordhollands landschap. Kwartaaluitgave van de stichting 'Het Noordhollands Landschap'. Jaargang 21 nr 3. September 1994. Los nummer te bestellen door ƒ 5 plus ƒ 3 portokosten over te maken op postbanknr 299215 van Het Noordhollands Landschap te Castricum o.v.v. 'IJsselmeerkust'.

Tot de fraaiste pagina's in de glossy woonbladen horen de binnenkijkreportages rond het IJsselmeer. Die schattige houten vissershuisjes met hun poppenkeukentjes in Markergrijs of Broekerblauw, de statige dijkkamer in ossebloedrood - veel van die pandjes lijken zo weggeplukt uit het Verkadealbum 'Langs de Zuiderzee' en soms staan ze daar ook in. Hier heeft de tijd sinds eeuwen stilgestaan.

Maar de komende jaren gaat dit landschap grondig op de schop, zo blijkt uit het dubbeldikke themanummer dat de stichting 'Het Noordhollands Landschap' aan de Noordhollandse IJsselmeerkust wijdt. Enerzijds werken diverse instanties aan natuurontwikkeling langs de oevers, waarbij de overgang van dijk naar dieper IJsselmeerwater geleidelijker moet gaan verlopen. Dan ontstaat een meer natuurlijke situatie, waarin planten en dieren zich thuisvoelen. Anderzijds bedenken projectontwikkelaars de wildste plannen voor grootschalige woningbouw buitendijks, zoals bij Enkhuizen.

Met het themanummer wil Het Noordhollands Landschap aandacht vragen voor al deze ontwikkelingen, die deels worden toegejuicht, maar deels ook zeer bedreigend zijn voor het prachtige landschap langs IJmeer en Markermeer, dat volgens de stichting bescherming verdient. En dat laatste kan de lezer, meegevoerd over de Schardammer Keukendijk en de Katwouderzeedijk, alleen maar beamen.

Zelfs de Afsluitdijk, dat saaie rechte blok basalt, wordt in de IJsselmeerspecial liefdevol beschreven. Omdat hier, afgezien van de grazende schapen, geen agrarisch gebruik plaatsvindt en er ook vrijwel geen mest op de dijk terechtkomt, blijkt dit een van de kruidenrijkste dijken van Noord-Holland. Wie wat beter kijkt ontdekt veel variatie in droge en minder droge stukken, begraasd of gemaaid, met basaltglooiingen of duinachtig, zilt of zoet, meer of minder voedselrijk. Onderzoekers van de provincie telden op de Afsluitdijk maar liefst 208 verschillende plantesoorten. Daaronder opvallend veel wilde margrieten, kleurige kruiden als rode klaver en glad walstro, maar ook botanische zeldzaamheden als zeekool en zeelathyrus en aan de IJsselmeerkant, tussen de stenen, de muurleeuwebek.

Het themanummer opent met een lezenswaardig verhaal over zeshonderd jaar vechten tegen het water. Wat een aaneenschakeling van rampspoed, met als dieptepunt de paalwormcatastrofe. Om de slag van het water tegen kaaldijken, paaldijken en wierdijken te breken hadden de kustbewoners vanaf omstreeks 1450 allerlei stelsels van palen en keien voor de kust neergezet, krebbingen geheten, die in de loop van de zeventiende eeuw waren uitgegroeid tot ingenieuze bouwsels. De paalworm, die in het jaar 1732 met de Oostindiëvaarders uit Azië werd meegebracht, maakte daar korte metten mee. Hij knaagde in korte tijd het vele houtwerk in de dijkverdediging door, waarna de palen bij stormwind afknapten als lucifershoutjes. De armoedige kustbewoners konden zich maar heel geleidelijk een nieuwe, kostbare zeewering van Drentse zwerfkeien en andere 'noordse stenen' permitteren en ook daarmee bleef het tot in de tweede helft van de achttiende eeuw behelpen. Pas door de introductie van het nog duurdere aarden dijklichaam, met keistenen belegd, zijn de dijken goed beschermd en zo is het tot in onze tijd gebleven.

Anno nu zien projectontwikkelaars, met dollartekens in de ogen, zelfs mogelijkheden voor luxe villa's buitengaats. Het IJsselmeer is immers een commercieel succes. De armoedige vissershuisjes van weleer gaan nu weg voor exorbitante bedragen en de vraag blijft overstelpend. Alleen al de stad Amsterdam heeft plannen ontvouwd om in stadsuitbreidingen richting Almere stukken van het IJmeer op te spuiten voor de bouw van zo'n 40.000 woningen. De flats van Nieuw Oost, zo sputtert de stichting Het Noordhollands Landschap, zullen ten eerste pontificaal in een wetland van internationale betekenis voor honderdduizenden watervogels moeten gaan verrijzen. Daarbij komen nog de nodige verkeerswegen en spoorverbindingen. Stadjes als Muiden, Naarden en Bunschoten raken afgesneden van het open water. En de voor de natuur zo belangrijke verbinding tussen Waterland en het Gooi wordt finaal doorsneden. Verder naar het noorden wil de gemeente Enkhuizen zo'n 1000 woningen bouwen op het 'Kooizand', een ondiepte voor de kust. Daardoor zal het historische stadje vanaf het water een totaal ander aanzien krijgen. Ook de gemeenten Medemblik en Wervershoof zijn met projectontwikkelaars in gesprek. Medemblik mikt op een buitendijks zeil- en trainigscentrum met bijpassende horecavoorzieningen, Wervershoof wil een complex met hotel- en congresaccomodatie.

Door de plannenmakers wordt in alle toonaarden beleden dat men het cultuurhistorische karakter van de oude Zuiderzeestadjes zonder meer intact wil laten, maar hoe dat moet blijft vooralsnog een raadsel. In 1990 besloot het kabinet - na jarenlang verzet uit de samenleving - met goede argumenten om de Markerwaard definitief niet aan te leggen, maar als je de huidige plannen bij elkaar optelt gaat het toch aardig die zelfde richting uit. Volgens de Vereniging tot Behoud van het IJsselmeer ontbreekt het de betrokken bestuurders aan een totaalvisie om het IJsselmeer in zijn geheel te behouden. Zo'n visie moet er zo snel mogelijk komen.