Vrede op het spel door breuk Zoeloes

JOHANNESBURG, 21 SEPT. De broze vrede in de Zuidafrikaanse provincie KwaZulu/Natal staat op het spel, nu Zoeloe-koning Goodwill Zwelithini en Inkatha-leider Mangosuthu Buthelezi gisteren openlijk met elkaar in conflict zijn gekomen. De koning heeft volgens een woordvoerder van zijn koninklijke raad, een traditioneel adviesorgaan van het hof, alle banden verbroken met chief Buthelezi, die zich de 'traditionele eerste minister' van Zwelithini noemt. Daardoor lijkt een eind gekomen aan de jarenlange relatie tussen de koning en de Inkatha Vrijheidspartij, die het Zoeloe-nationalisme als politieke machtsbasis gebruikte.

Volgens een lid van het koningshuis, prins Sifiso Zoeloe, wil de koning Buthelezi nooit meer zien. Koning Goodwill had zich vernederd en bedreigd gevoeld, toen demonstranten van de Inkatha-jeugd maandagavond zijn paleis in Nongoma met stenen bekogelden. In het paleis had de koning besprekingen gevoerd met Buthelezi en president Nelson Mandela. “De dood klopte op de deur”, zei Zwelithini gisteravond voor de Zuidafrikaanse televisie.

Als eerste uitvloeisel van de Zoeloe-paleisrevolutie kondigde de koning aan dat Shaka-dag, zaterdag, geen doorgang zal vinden. Op deze dag herdenken de Zoeloes, met negen miljoen de grootste bevolkingsgroep van Zuid-Afrika, hun legendarische koning Shaka die in het begin van de vorige eeuw het koninkrijk stichtte. Maar chief Buthelezi, inmiddels minister van binnenlandse zaken in de nationale regering, verklaarde gisteravond dat Shaka-dag gewoon zal doorgaan. “De dag wordt georganiseerd door de regering van de provincie KwaZulu/Natal. De koning is een constitutioneel monarch en heeft de autoriteit niet om de dag af te zeggen”, aldus Buthelezi. De minister verklaarde niets te weten van zijn gedwongen abdicatie als naaste adviseur van de koning. “Hij heeft niets tegen mij gezegd.”

Shaka-dag veroorzaakte uiteindelijk de breuk die velen in KwaZulu/Natal hadden zien aankomen. Het conflict tussen Zwelithini en Buthelezi broeide al langer. De laatste protesteerde toen Zwelithini op eigen houtje president Mandela uitnodigde voor de festiviteiten op Shaka-dag. Volgens Buthelezi had de koning het protocol geschonden: de uitnodiging had via hem, de Udunankulo weSilo (de traditionele eerste minister), moeten worden gedaan. Na weken touwtrekken kwamen Buthelezi, Mandela en Zwelithini maandagavond bijeen in het koninklijk paleis om de uitnodiging te bespreken. Mandela besloot af te zien van een bezoek aan Shaka-dag, omdat zijn veiligheid in gevaar zou zijn. Buthelezi leek de winnaar - totdat een paar uur later zijn 'ontslag' een feit was en Shaka-dag van de kalender was geschrapt.

Als de koning hem inderdaad laat vallen, is Buthelezi zijn belangrijkste politieke troefkaart kwijt. Sinds Zwelithini in 1971 werd gekroond tot koning der Zoeloes is hij meermalen in botsing gekomen met zijn oom, chief Buthelezi. Als premier van het toenmalige zwarte thuisland KwaZulu/Natal had Buthelezi de koning aan een touwtje. Hij financierde uit het thuisland-budget het koninklijk huis en had daarmee de sleutel tot het paleis in handen. Tegenstanders beschuldigden de Inkatha-leider ervan dat hij de positie van de koning misbruikte om zijn partij te versterken. De Zoeloe-koning wordt hoog geacht door zijn volgelingen en zijn verbintenis met Inkatha kon de partij alleen maar voordeel brengen in de strijd tegen het ANC in KwaZulu/Natal. Bij de verkiezingen, afgelopen april, won Inkatha in de provincie met groot verschil van het ANC.

Voor de verkiezingen streden Buthelezi en Zwelithini zij aan zij voor de Inkatha-denkbeelden van een sterke federale staat. De koning dreigde begin dit jaar zelfs met afscheiding van een onafhankelijk Zoeloe-koninkrijk van Zuid-Afrika. Volgens critici zou Zwelithini - vaak beschreven als een zwakke, grillige persoonlijkheid - slechts reageren op de afstandsbediening die zijn oom in handen had. Toen de koning van het ANC en de Nationale Partij voldoende garanties kreeg voor het behoud van zijn positie als constitutioneel monarch, besloot Buthelezi op het laatste moment met Inkatha deel te nemen aan de verkiezingen.

Sindsdien lijkt de koning afstand te nemen van Inkatha. Hij wil een verzoenende rol spelen boven de partijen in KwaZulu/Natal en heeft zich als doel gesteld vrede te stichten onder zijn volgelingen. De tien jaar durende burgeroorlog in de regio tussen aanhangers van Inkatha en het ANC, allen Zoeloes, heeft duizenden mensen het leven gekost. Het ANC in KwaZulu/Natal hoopt de koning los te weken van Inkatha, om zo bij de volgende verkiezingen meer succes te hebben. Buthelezi, die een feilloos politiek instinct bezit, ziet het gevaar en houdt ondanks zijn ministerschap permanent één been in KwaZulu/Natal.

De sterke identificatie met Inkatha in het verleden kan de koning nu parten spelen. Iedere beweging naar het midden zal door Inkatha-aanhangers worden uitgelegd als lonken naar het ANC. Na de verkiezingen is het politiek geweld in KwaZulu/Natal weliswaar afgenomen, maar politici in de regio weten dat er weinig voor nodig is om het weer te doen oplaaien. Een emotioneler onderwerp dan de positie van de koning is er niet. “De situatie is zeer, zeer explosief”, waarschuwde de ANC-leider in Natal, Harry Gwala. “We kunnen alleen maar bidden dat we niet terugkeren naar het conflict van de jaren tachtig.”