Een korte liefdesnacht op een rond bed

Voorstelling: De nacht en het moment van Claude Jolyot de Crébillon, fils. Vertaling, bewerking en regie: Jules Noyons; decor: Manda Bakker; spelers: Gusta Geleijnse en Rob Das. Gezien 20/9 Theater Bellevue, Amsterdam. Te zien t/m 9/10 aldaar. Aanvang 12.30.

De man wil van de liefde het korte bedwelmende zingenot, hij grijpt het moment; de vrouw wil duurzaamheid en trouw. Voor haar moet de liefde langer dan een nacht duren, terwijl de man daarentegen de verrukking zoekt van hooguit één nacht, en in die nacht slechts dat ene moment dat hem bevrediging schenkt. De 'morele dialoog' De nacht en het moment (La nuit et le moment) uit 1755 van de Franse schrijver Claude Prosper Jolyot de Crébillon rafelt dit eeuwig onoplosbare dilemma uiteen, letterlijk tot op de naakte huid van man en vrouw. Eigenlijk mogen we alleen maar verheugd zijn dat deze tweestrijd tussen de seksen nooit opgelost zal worden. Want we danken er meesterlijke toneelliteratuur aan, van Marivaux tot Strindberg, van genoemde achttiende eeuwer Crébillon tot Lars Norén.

Zij luistert naar de opwindende naam Cidalise; hij naar Clitandre. De decadente entourage waarin zij hun uitdagende spel vieren is een rond bed, omsluierd door gazen doeken als een mist van liefdestranen. Clitandre (Rob Das) dringt het boudoir van Cidalise (Gusta Geleijnse) binnen; onder zijn zijden hemd is hij naakt. Zij draagt een corset, subtiel voorzien van een feestelijk aantal koordjes en touwtjes.

Het bed is liefdesplek en strijdtoneel tegelijkertijd. Zoete barokmuziek aan begin en eind van de voorstelling kunnen niet verhullen dat in deze dialoog op scherp wordt gespeeld. In stilte is de markiezin al een tijdlang verliefd op de jonge schuinsmarcheerder, die elke Parijse vrouw uit de hogere kringen aan zijn voeten krijgt, dat wil zeggen: tussen de lakens. Hij bekent haar zijn liefde. In waarheid echter komt hij haar grofweg 'neuken', een woord dat telkens en keihard viel en mij elke keer als een absolute misplaatstheid in de oren klonk. Met hitsige verhalen over Parisiennes van meer en minder losse zeden weet hij uiteindelijk de nacht bij haar door te brengen. Door met hem naar bed te gaan wil zij de man aan zich binden. Tegelijk beseft ze in het grauw van de volgende ochtend de onmogelijkheid hiervan.

De nacht duurt kort. Regisseur Jules Noyons laat de acteur en actrice enkele ogenblikken in het stikdonker alleen. Onopgesmukt luid klinkt het kreunen van de man; van haar vernemen we tot slot niets meer dan een zucht. Als het licht aanflitst, zitten ze ver van elkaar op de rand van het bed. Zij intens treurig. Het haar van beiden nog keurig gekapt, niet eens omwoeld. Echte hartstocht is er niet aan te pas gekomen.

Was deze hele vervoering gespeeld, een gimmick? Ik dacht aanvankelijk van wel, maar het kan niet. Cidalise heeft zich echt aan hem overgegeven en plukt de wrange vruchten van de ontgoocheling. Clitandre is een slecht en egoïstisch minnaar. Of, zoals Cidalise zegt: “Jouw verhouding tot vrouwen is pervers, kwaadaardig.” Eerder had hij al gezegd: “Je hebt zin in elkaar, je neemt elkaar. Begint de ander je te vervelen? Je verlaat elkaar weer met net zo weinig poespas als waarmee je elkaar genomen hebt.” Ze was gewaarschuwd en tegelijkertijd, o dilemma, wilde ze niets weten van gewaarschuwd zijn.

Een fragiele voorstelling als deze moet het hebben van een acteerstijl waarin de verborgen motieven, het sluwe venijn, de libertijnse conversatie als een dekmantel fungeert voor de erotische motieven. Zo is een boek als Les Liaisons Dangereuses geschreven, zo is de gelijknamige film gemaakt. Rob Das weet die stijl goed te treffen. Tegenspeelster Gusta Geleijnse acteert teveel dat ze acteert. Ze mist de souplesse om haar rol als markiezin werkelijk tantaliserend te maken. Misschien ligt dat ook aan haar rolopvatting, die haar te snel in de positie van slachtoffer manoeuvreert. Dat neemt niet weg dat, bij het tikkelen van de regen buiten, de zinnen aangenaam geprikkeld worden. De nacht en het moment is daarom eerder een immoreel vertoog dan een morele verhandeling. En dat is precies wat we verwachten van een fatale liefdesflirt in de achttiende eeuw.