Zoals Valery Gergjev is er geen andere dirigent

Concert: Kirov Opera o.l.v. Valery Gergjev m.m.v. Sergej Kunajev, Sergej Aleksasjkin, Marianna Tarasova en Nikolaj Putilin. Programma: H. Berlioz: La damnation de Faust. Gehoord: 18/9 Vredenburg Utrecht.

Concert: Kirov Opera o.l.v. Valery Gerjev m.m.v. o.a. Larissa Dajdkova, Gegam Grigorian, Eugenia Tselowalnik en Nikolaj Ohotnikov. Programma: M. Moessorgski: Khovantsjina. Gehoord: 19/9 Concertgebouw Amsterdam.

Na twee wederom weergaloze concertante opera-uitvoeringen, zondag in Utrecht van Berlioz' La damnation de Faust, en maandag in Amsterdam van Moessorgski's Khovantsjina, kunnen 'gewone' recensies geen recht meer doen aan wat er zich afspeelt bij de St. Petersburgse Kirov Opera onder leiding van Valery Gergjev, tijdens de tournee die donderdag in Amsterdam wordt afgesloten met een concert met o.a. Sjostakowitsj' Dertiende symfonie 'Babi Jar'.

Verbijsterend is de bovenmenselijke energie die Valery Gergjev demonstreert in de serie van dertien optredens in België en Nederland, die 5 september begon in Gent. Niet alleen dirigeert hij tien keer zijn Kirov Opera, hij nam ondertussen ook nog in Haarlem de Dertiende symfonie van Sjostakowitsj op en hij repeteerde met het Rotterdams Philharmonisch Orkest voor drie concerten met Mahlers Zesde symfonie. In het afgelopen weekeinde had Gergjev drie optredens binnen 24 uur: zaterdagavond Rimski's Pskov in Brussel, zondagmorgen Mahlers Zesde in Amsterdam, zondagavond Berlioz' Faust in Utrecht.

Fascinerend is het om Gergjev aan het werk te zien. Zijn fysieke uitstraling is magisch, elke seconde gedurende urenlange opera-uitvoeringen roept hij met zijn geladen aanwezigheid maximale spanning op. Zijn gebarentaal met lichaam, armen en handen is buitengewoon expressief maar niet exuberant: alles is op dat moment volmaakt juist en terzake en beeldt de essentie van de muziek uit. Gergjev beheerst zijn orkest, alsof hij zelf al die instrumenten bespeelt.

Verbluffend los zitten de vingers aan de handen van Gergjev, vooral aan zijn linkerhand. Hij schudt wat met die hand en al die vingers wapperen als wimpels in de stormwind en kronkelen als slangen. Ze sturen vlagen van trillingen en golven van siddering door het orkest, dat vibreert en zindert.

Schrikwekkend spectaculair zijn de overdonderende climaxen die Gergjev uit zijn orkest perst, zoals gisteravond aan het slot van Khovantsjina. Het was de verzengende verbeelding van een brandstapel waarop in de hoog oplaaiende vlammen niet alleen Marfa en Andrej maar ook een hele sekte van Oudgelovigen onder leiding van Dosifej vrijwillig de dood zoeken en vinden.

Intens stil, nog veel indrukwekkender dan al dat gedruis, kan Gergjev het krijgen in de concertzaal. Dan staat hij daar langdurig stokstijf voorover gebogen, de armen als in een kramp gefixeerd. Dat zijn de enerverendste momenten, het drama is gestold en seconden lijken een eeuwigheid te duren.

Imponerend is het zangerspotentieel van de Kirov Opera, dat de rollen vervult met een grote vocale beeldende kracht. Het is een hecht ensemble waarin de grote ster van de ene avond, zoals gisteren Larissa Djadkova, een andere avond een klein bijrolletje vervult, maar dat dan wel doet op onvergetelijke wijze, zoals haar Emilia in Otello. De nieuwste verrassing is de sopraan Marianna Tarasova als Marguerita in La damnation de Faust: strak, licht en onschuldig in de ballade Le roi de Thulé, getormenteerd en dramatisch in haar Romance.

Ongelooflijk is het orkest van de Kirov Opera, dat hoorbaar reageert op elke wenk van Gergjev. Zo groeide de Hongaarse mars uit La damnation de Faust uit tot de overweldigend groteske hallucinatie die Berlioz bedoelde.

Verwachtingsvol kan men daarom uitzien naar de volgende optredens in ons land van de Kirov Opera, die, zoals het er nu uitziet, ook de twee volgende seizoenen hier zal zijn. Zo wordt sinds het eerste opzienbarende optreden van Gergjev in ons land, in 1987 in de Vara-matinee, verder gewerkt aan een unieke relatie tussen het Nederlandse en het Russische muziekleven. Want volgens mij is het zo dat Valery Gergjev, vanaf september volgend jaar de chef-dirigent van het Rotterdams Philharmonisch Orkest, behoort tot de twee of drie beste dirigenten ter wereld. Wat Maria Callas vroeger was voor het zingen, dat is Valery Gergjev nu voor het dirigeren.