Major in Z-Afrika: meer dan een ritueel

JOHANNESBURG, 20 SEPT. De eer is gewoonlijk voorbehouden aan staatshoofden, maar de Britse premier John Major mocht het Zuidafrikaanse parlement vanmorgen in Kaapstad in de grote vergaderzaal toespreken. Het driedaagse bezoek van Major, dat vanmorgen begon, is voor Zuid-Afrika dan ook meer dan een ritueel. Het is de kroon op het herstel van de banden met de voormalige koloniale overheerser, het Britse koninkrijk.

Major kondigde vanmiddag in het parlement “een nieuwe relatie voor de toekomst” aan. Groot-Britannië zal 265 miljoen gulden bijdragen aan het fonds voor herstel en ontwikkeling, waarmee de regering-Mandela de armoede wil bestrijden. Bovendien, zo kondigde Major aan, zal de Britse regering met een miljard pond aan krediet- en exportmaatregelen Engelse bedrijven steunen die in Zuid-Afrika willen investeren. “Wij zullen niet vanaf de zijlijn toekijken”, aldus de Britse premier.

Major is na de Franse president Mitterrand de tweede belangrijke Westerse leider die Zuid-Afrika na de eerste algemene verkiezingen van april aandoet. Het bezoek is historisch beladen.

De laatste keer dat een Britse premier het Zuidafrikaanse parlement toesprak, 34 jaar geleden, leidde het tot een bekoeling in de betrekkingen tussen de twee landen. Harold Macmillan was in 1960 nog veroordeeld tot het restaurant van het parlement. Voor een exclusief blank gehoor hield de Britse premier toen een beroemd geworden toespraak, die het begin inluidde van Zuid-Afrika's internationale isolement. Hij hield de Afrikaner machthebbers van de Nationale Partij voor dat “de wind van verandering” in Afrika blies. Hoewel in bedekte termen gesteld, kwam Macmillan's boodschap over: Groot-Brittannië wees de apartheid af en adviseerde de blanke Afrikaners het dekolonisatieproces in Afrika te volgen.

Het apartheidsbewind reageerde ijzig op Macmillan's woorden, die het zag als een inmenging in de binnenlandse aangelegenheden. Nog koppiger dan voorheen gingen premier Hendrik Verwoerd en de Nationale Partij door met hun experiment van rassenscheiding-bij-wet. Dat was immers hun idee van interne dekolonisatie: de zwarten zouden hun eigen tribale thuislanden krijgen, de rest (87 procent van het land) bleef blank.

Zuid-Afrika trad ook uit het Gemenebest. Vooral de een miljoen Zuidafrikanen van Britse afkomst, van wie zo'n half miljoen een Brits paspoort bezitten, voelden zich afgesneden van hun moederland. Zelfs de overdadige interesse in de persoonlijke perikelen van het Britse koningshuis in de Zuidafrikaanse pers kon dat niet compenseren.

Major haalde in zijn toespraak Macmillan nogmaals aan en sprak van “34 lange jaren” van isolement. Hij wees op de mede-verantwoordelijkheid van de voormalige kolonisator voor de ontwikkelingen in Zuid-Afrika. “Het overdragen van de macht werd gevolgd door een lange tragische periode waarin de meerderheid van de Zuidafrikanen geen stemrecht had. De duidelijk waarschuwing van Macmillan kon het isolement helaas niet voorkomen”. Major verdeelde zijn complimenten voor het vestigen van de democratie diplomatiek over president Nelson Mandela, vice-president F.W. de Klerk en Inkatha-leider Buthelezi. Hij bepleitte nauwe samenwerking tussen de twee landen in het Gemenebest om meer conflicten in Afrika te voorkomen. “U kunt nu het voorbeeld zijn voor anderen”.

Major werd vanmorgen welkom geheten door president Mandela. Zuid-Afrika keerde inmiddels terug in de Gemenebest en is nu vooral geïnteresseerd in praktische steun bij de wederopbouw van het land. Van Groot-Brittannië wordt als grootste investeerder in Zuid-Afrika veel verwacht. In juli kondigde de Britse regering al een hulppakket aan van honderd miljoen pond voor de komende drie jaar. Major en Mandela tekenden vanmorgen een aantal nieuwe samenwerkingsovereenkomsten, waaronder een die Britse investeringen in Zuid-Afrika beschermt.

Major heeft vooraf verklaard dat zijn bezoek mede bedoeld is om investeerders te laten zien dat hij vertrouwen heeft in de ontwikkelingen in Zuid-Afrika. Hij wil dat de “een speciale relatie” tussen de twee landen verder gaat dan de economische betrekkingen. Behalve zakenlieden heeft hij in zijn delegatie dan ook wetenschappers en sportlieden opgenomen, zoals de oud-voetballer Sir Bobby Charlton. Major reist morgen door naar Johannesburg, waar hij onder meer Zuidafrikaanse zakenlieden ontmoet en sportprojecten bekijkt in het zwarte township Alexandra.