Gelukkige start

DE MILJOENENNOTA die het kabinet-Kok vanmiddag heeft gepresenteerd, straalt een optimisme uit dat in jaren niet is vertoond. De economie herstelt zich sneller dan een halfjaar geleden werd verwacht. Voor dit jaar wordt een groei van twee procent voorzien, terwijl zich voor 1995 een economische groei van drie procent aandient. Een beter begin kan een nieuw kabinet nauwelijks wensen: economische expansie, het politieke smeermiddel bij uitstek, maakt regeren nu eenmaal iets gemakkelijker.

Maar tegelijkertijd kan economische groei verblinden. Conjuncturele oplevingen staan vaak structurele aanpassingen in de weg. De bijlage bij de Miljoenennota met het overzicht van kerngegevens over tien jaar maakt dat nog eens pijnlijk duidelijk. Al die jaren is de Nederlandse politiek in woord en geschrift in de ban geweest van aanpassingsbeleid. Maar de feitelijke resultaten waren heel mager. De collectieve lastendruk - de som van belastingen en sociale premies - die in 1986 op 52,6 procent van het nationaal inkomen uitkwam, bedraagt volgend jaar 52,3 procent. De schuld van de rijksoverheid, uitgedrukt als percentage van het nationaal inkomen, is opgelopen van 54,5 in 1986 tot 64,3 in 1995. Slechts met de vermindering van het financieringstekort zijn vorderingen gemaakt: van 7,8 procent van het nationaal inkomen in 1986 tot 3,5 procent volgend jaar. Deze gegevens tonen aan hoe langzaam het schip van staat van koers verandert. De inspanningen van de ombuigingen ogen groot, de uitkomsten zijn beperkt.

VOOR HET NIEUWE kabinet lijkt de situatie niet anders. Het forse ombuigingsprogramma voor de komende vier jaar van in totaal achttien miljard gulden levert volgens de prognoses in 1998 beperkte resultaten op. De werkloosheid neemt nauwelijks af, het financieringstekort daalt iets en de lastendruk gaat slechts in bescheiden mate naar beneden. Het illustreert de structurele onevenwichtigheden waarmee de Nederlandse economie nu al decennia lang worstelt.

Het is om die reden dan ook verheugend dat het kabinet de verleiding heeft kunnen weerstaan de verwachte extra groei reeds op voorhand te verdisconteren. De begroting blijft gebaseerd op de eerdere - behoedzame - veronderstellingen. Hoe voorzichtiger thans, hoe groter de meevaller straks. Te hopen valt dat de ministers in de toekomst, als ze vaster aan hun departementen komen te zitten, de noodzakelijke discipline weten te handhaven. De ervaringen met de resultaten van het bezuinigingsbeleid in het afgelopen decennium zijn daarvoor de beste motivatie.

MINISTER ZALM spreekt in zijn eerste Miljoenennota de hoop uit een stabieler begrotingsbeleid te kunnen voeren. Ook hier geldt dat dit pas kan als van behoedzame veronderstellingen wordt uitgegaan. Het voorkomt dat beleidsvoornemens telkens moeten worden aangepast aan mee- en tegenvallers en draagt op die manier bij aan een minder hectisch bestuur. Een eerste voorwaarde daarvoor is dat de in het regeerakkoord afgesproken hoogte van het financieringstekort niet gaat dienen als minimumdoelstelling maar als maximum. In feite is het financieringstekort slechts een afgeleide grootheid. Het gaat om de uitgaven. Hoe meer budgetdiscipline, door niet af te wijken van de gemaakte afspraken, hoe beter de macro-economische resultaten straks als de groei meevalt.

Met de Miljoenennota van vandaag heeft de coalitie van PvdA, VVD en D66 voor de derde keer binnen ruim een maand zijn beleidsvoornemens gepresenteerd. Eerder gebeurde dat in het regeerakkoord en in de regeringsverklaring. De vandaag gepubliceerde begrotingsstukken plaatsen de diverse plannen in hun financiële context. De politieke ontvangst van de begrotingstukken zal navenant zijn. In feite is de begroting zoals die vandaag is gepresenteerd door de politieke voorlieden van PvdA, VVD en D66 tijdens de formatie-onderhandelingen opgesteld. Voor zover zij niet tot het kabinet zijn toegetreden, is het met andere woorden hun eigen werkstuk dat ze vandaag kregen aangeboden. Dat gegeven zal de manoeuvreerruimte van de regeringspartijen tijdens de algemene beschouwingen die morgen beginnen aanzienlijk beperken.

DOOR DE formatievoorgeschiedenis vormen troonrede en Miljoenennota dit jaar in zekere zin het sluitstuk van de formatie. De toon van de troonrede bevestigt dat het om een gewoon kabinet gaat waarin drie partijen met elkaar op zakelijke gronden samenwerken.

Een gewoon kabinet, dat wel. Maar ook weer niet. De coalitie is de uitkomst van ongekende verschuivingen in het kiesgedrag, van maatschappelijke veranderingen en ontideologisering. De test is en blijft derhalve de vraag: is dit een kabinet dat slechts een punt achter een tijdperk zet of kan het behalve de nieuwe zakelijkheid ook een politiek perspectief tekenen dat aantrekkelijk blijft zodra het nieuwtje eraf is.