De bedrieglijke realiteit van het menselijk geheugen

Vertel me wat je gezien hebt, woensdag 21.9., 22.30-23.27u, Ned.1.

De beste film die vorig jaar december tijdens het International Documentary Filmfestival Amsterdam (IDFA) in de competitie was opgenomen, won geen hoofdprijs. Ook de Nederlandse bioscopen en filmhuizen pikten de film van een klein uur niet op. De primeur voor een breder publiek heeft nu het Humanistisch Verbond, die de Finse produktie Sanokaa mitä näitte, internationaal bekender als Tell Me What You Saw, morgenavond uitzendt onder de titel Vertel me wat je gezien hebt als onderdeel van een 'themacyclus' gewijd aan 'De kracht van herinnering'.

De regisseuse Kiti Luostarinen treedt buiten beeld als vertelster op en verschijnt ook voor de camera, maar dan slechts als een van de vijf nog levende kinderen van een dementerende moeder. Vertel me wat je gezien hebt draagt zeer verschillende, elkaar tegensprekende puzzelstukjes aan, die te samen het portret vormen van een gezin. Er zijn de getuigenissen van de vier dochters en de ene zoon, de onsamenhangende herinneringen van de moeder, maar ook foto's, stukjes archieffilm, 'found footage' (een mode in de huidige documentaireproduktie, die wel eens meer dan een gril zou kunnen blijken), familiefilmpjes, en schijnbaar slechts associatief met het gezinsverhaal verbonden beelden van bijvoorbeeld dieren of de natuur.

De kat kan zo bijvoorbeeld een sleutelfiguur worden in dit hartverwarmende en verwarrende, maar juist door de ongeordende structuur authentiek aandoende mozaïek van reminiscenties. Er zit ook een addertje onder het gras, of liever: een skelet in de kast, dat onvermijdelijk vlak voor het einde van de film de kop opsteekt.

Het is niet alleen de open structuur van Vertel me wat je gezien hebt, die de intelligentie en de emotie van de kijker alle ruimte laat om zelf een positie in te nemen. Ook de vormgeving, de verrassende montage, het soms aan de speelfilms van Jane Campion herinnerende, ontregelende camerawerk en de oorspronkelijke geluidsband dragen bij aan de totstandkoming van een volwassen en intrigerende film. Bovenal imponeert de menselijkheid van Luostarinens blik, die enerzijds voor de hand ligt omdat de mensen, dieren en voorwerpen uit haar eigen directe omgeving en geschiedenis stammen, maar die toch al te vaak in autobiografische documentaires niet vanzelfsprekend blijkt. De vele bedrieglijke aspecten van de herinnering relativeren de verwarring, die wij geneigd zijn met dementie te associëren. Misschien herinnert die geestelijk in het verleden levende oude vrouw zich soms scherper hoe het geweest is dan de bij hun volle verstand zijnde kinderen. Per slot van rekening is ook hun geheugen, wellicht zelfs in sterkere mate gefilterd door een prisma van schuldgevoel, verdringing en wenselijkheid.

Vertel me wat je gezien hebt is geen gemakkelijke film, en zeker niet het standaardvoorbeeld van wat men zich bij een documentaire voorstelt. De film opent wel nieuwe wegen voor het genre, dat de werkelijkheid immers niet altijd letterlijk hoeft te nemen, voor zover dat al mogelijk zou zijn.