Strijd om sport op tv gevaar voor journalistieke vrijheid; Jansma (NOS): 'Bij RTL is er niets nieuws onder de zon'

Sport op televisie is big business en voetbal is het sterkste sportprodukt. In Nederland strijden de NOS en RTL om de gunst van de kijkers én de adverteerders. Kan een duur ingekochte wedstrijd dan nog wel kritisch worden verslagen?

De aan sport verslaafde televisiekijker heeft geen leven meer. Een normale werkweek is nog niet genoeg om alle sportprogramma's op de Nederlandse televisie te kunnen volgen. De afgelopen zeven dagen brachten de NOS en RTL liefst zevenenveertig uur sport op de buis. De finales van de Open Amerikaanse tenniskampioenschappen, de Grote Prijs van Italië op het circuit van Monza en vijf voetbalwedstrijden uit de eerste ronde van de Europa-Cuptoernooien werden rechtstreeks en integraal uitgezonden. Maar ook de hoogtepunten van de WK-zwemmen en de Ronde van Catalonië werden de kijker niet onthouden.

Voor wie dit alles nog niet genoeg is, biedt de kabel uitkomst. Eurosport zendt vanaf half negen 's ochtends zestien uur per dag sportverslagen uit. Ook het sportaanbod van de buitenlandse televisiestations mag er zijn (Blackburn Rovers-Trelleborg live bij de BBC!). Bovendien kan de voetballiefhebber zich sinds kort abonneren op TV Plus en FilmNet Plus ('De beste plaats in de PTT Telecompetitie is thuis op de bank'). Bezitters van een decoder van deze abonnee-stations kunnen wekelijks diverse duels uit de binnen- en buitenlandse competities bekijken. Vandaag staan bij voorbeeld directe uitzendingen van NAC-Ajax en Espanol-Barcelona op het programma.

Sport op televisie is big business en voetbal is het sterkste sportprodukt. Rondom voetbaluitzendingen wordt in Nederland per jaar voor naar schatting 40 miljoen gulden aan reclameboodschappen verkocht, in een jaar met een Europees- of wereldkampioenschap loopt dat bedrag op tot circa 70 miljoen.

“Sport en vooral voetbal is buitengewoon belangrijk voor RTL”, zegt Rik Rensen, hoofd informatieve programma's. De commerciële zender voert op sportgebied harde strijd met de publieke omroepen. “Want geen ander programma staat garant voor zulke hoge kijkcijfers”, aldus Rensen.

Vorig jaar gebruikte de Luxemburgse zender de interland Nederland-Engeland als breekijzer om gemeenten en kabelexploitanten te bewegen RTL5 op de kabel toe te laten. En met succes. Verontruste voetballiefhebbers die als de dood waren het rechtstreekse verslag te missen, zorgden voor zoveel trammelant dat het nieuwe station binnen tien dagen in 98 procent van de Nederlandse huishoudens kon worden ontvangen.

RTL verwierf het afgelopen jaar de rechten op Wimbledon, de US Open, de Formule I-sport en de Giro, evenementen die tot voor kort door Studio Sport werden verslagen. Ook ontfermt de zendgemachtigde zich over acht van de tien komende uitwedstrijden van het Nederlands elftal. Vorige week zond RTL5 de interland Luxemburg-Nederland uit. Kees Jansma, chef van concurrent Studio Sport, noemt het “pijnlijk” dat deze interland niet bij de NOS te zien was. “Daar wil ik niet over liegen. Journalistiek gezien wilden wij die wedstrijd graag hebben, maar niet voor de prijs - méér dan 1 miljoen gulden - die RTL betaalde.”

Jansma vreest dat als gevolg van de toegenomen concurrentie in omroepland rechtenhouders bij contractbesprekingen steeds vaker eisen zullen stellen die de journalistieke onafhankelijkheid in gevaar brengen. Jansma: “Het vorige KNVB-bestuur drong al eens aan op een positievere benadering door onze verslaggevers. Toen zijn we meteen heel duidelijk geweest: journalistieke vrijheid staat voorop. Als we die moeten inleveren, dan accepteren we nog liever ons verlies. Met Ajax, Feyenoord en PSV hebben we gelukkig langlopende overeenkomsten die onze zelfstandigheid garanderen. Iedere verslaggever moet vrijelijk kunnen zeggen wat hij wil. Mijn indruk is, dat bij RTL een wedstrijd die duur is ingekocht, niet hardop slecht gevonden mag worden. Dat kan bij ons wél.”

René Oosterman, chef-sport van RTL, spreekt die veronderstelling tegen. “Het niveau van de Nederlandse sport vraagt juist om een kritische houding. Zo goed is het allemaal niet.” Oosterman zegt wel te begrijpen waar Jansma's opmerking op stoelt. “Bij Luxemburg-Nederland is onze co-commentator Hans van Breukelen in zijn enthousiasme een beetje doorgeslagen. Hij had beslist kritischer moeten zijn.”

RTL kiest volgens Oosterman voor een andere aanpak dan Studio Sport. “Wij willen een wedstrijd uitgebreider neerzetten, niet pas één minuut voor aanvang inschakelen. We warmen de kijker op met een voorbeschouwing. We hebben twee commentatoren en in de rust doen we interviews op het veld. Na de wedstrijd beschouwen we soms uitgebreid na.”

Volgens Oosterman volgt Studio Sport geleidelijk aan het voorbeeld van de commerciële omroep: “Niet alleen de gevestigde orde is in staat sport op een journalistiek verantwoorde wijze in beeld te brengen. Van Breukelen vorige week was een incident, die vindt zijn draai nog wel.”

Jansma lacht op zijn beurt de kritiek van zijn collega weg. “Oosterman denkt het wiel opnieuw te hebben uitgevonden. Studio Sport verzorgt zeventien uitzendingen in de week. Die zitten vol voor- en nabeschouwingen, interviews op het veld en dat al zolang als ik hier werk en lang daarvoor. Bij RTL is niets nieuws onder zon.”

Toch denkt Vitesse-directeur R. Papenburg daar anders over. De Arnhemse voetbalclub verkocht de uitzendrechten van de Europa-Cupwedstrijden aan RTL. “Niet zozeer wegens het geld, maar omdat ze daar niet ingeslapen zijn en totaal anders denken.” De directeur is zeer tevreden over de samenwerking met het commerciële station en durft de stelling aan dat “in omroepland veel mensen zijn wakker geschud door RTL”.

Jansma beaamt dat de NOS het niet eens kon worden met Vitesse: “Aan de uitzendrechten verbond Vitesse allerlei eisen over promotionele activiteiten, waar wij ons niet toe wilden verplichten.”

De grootste slag om de uitzendrechten moet nog worden gestreden. Aan het slot van het seizoen 1995-'96 eindigt de overeenkomst tussen de KNVB en de NOS over de televisierechten van de Nederlandse voetbalcompetitie. Met het lopende contract, dat voor drie seizoenen is aangegaan, was een bedrag van zeventien miljoen gulden gemoeid. Of de KNVB straks aanzienlijk hogere eisen kan stellen, hangt af van het feit of RTL tegen de NOS gaat opbieden.

De RTL-directie zegt daarover nog geen beslissing te hebben genomen. “We zitten midden in een kosten/baten-analyse”, zegt Frank Eijken, algemeen directeur van IP, de reclame-verkoopmaatschappij van RTL die verantwoordelijk is voor de verkoop van de reclame-blokken rondom de RTL-programma's. “Zonder het competitievoetbal haalt RTL nu al 50 procent van de totale reclame-inkomsten binnen. Voetbal garandeert door de hoge kijkcijfers weliswaar meer reclamegelden, maar daar staan enorme uitgaven tegenover. Ook het in beeld brengen van al die wedstrijden kost enorm veel geld. SAT 1 betaalde 500 miljoen Mark aan de Duitse voetbalbond voor een contract van vijf jaar en heeft nu financiële problemen. Aan de andere kant kun je ook rechten kopen of meebieden om de prijs op te drijven, alleen uit strategische overwegingen. Om het imago van je station te verbeteren of om de concurrent te verzwakken. Voor de NOS is het voetbal belangrijker dan voor ons. Als ze het voetbal kwijtraakt, gaat het publieke bestel op de helling.”

In België raakte de publieke omroep onlangs het competitievoetbal kwijt. De Vlaamse commerciële zender VTM sloot in mei een vierjarige overeenkomst met de Belgische voetbalbond voor 24 miljoen gulden. Jansma van Studio Sport zegt blij te zijn dat de Belgische publieke omroep de slag om de voetbalrechten verloor. “Het is sneu voor de BRT-collega's, maar het heeft de mensen van de NOS wakker geschud.” Hij verwacht dat de onderhandelingen in Nederland vooral om financiën zullen gaan. “Wij hebben geld in de achterzak. Wij konden sparen omdat we de dure uitwedstrijden van het Nederlands elftal aan RTL hebben gelaten.”

Jansma kan zich niet voorstellen dat het huidige KNVB-bestuur bij de contractbesprekingen bemoeienis zal eisen met de wijze waarop het voetbal in beeld wordt gebracht. “Van Staatsen, de voorzitter van de sectie betaald voetbal, kun je veel zeggen. Maar het is geen man die de sportjournalistiek wil manipuleren.”