Oude Russische nomenklatoera vormt nu nieuwe rijke klasse

MOSKOU, 17 SEPT. Wat menigeen al vermoedde is nu door officieel onderzoek bevestigd: de klasse der nieuwe rijken in Rusland bestaat voor een belangrijk deel uit de nomenklatoera van vroeger.

Op een lijst van 's lands honderd best betaalde zakenlieden, die deze week werd gepubliceerd, staan 61 voormalige politici, topambtenaren en oud-directeuren van staatsbedrijven. De lijst werd opgesteld door het Instituut voor Toegepaste Politicologie in Moskou.

Nummer zeventien op de lijst staat bijvoorbeeld Sergej Jegorov, het voormalig hoofd financiële zaken van het centraal comité van de communistische partij. Hij is nu voorzitter van de vereniging van commerciële banken. Op de lijst staat ook Nikolaj Ryzjkov, premier onder Michail Gorbatsjov. Ryzjkov is tegenwoordig president van de Tveruniversal bank.

Ook oude machthebbers die nog níet de overstap naar de markteconomie hebben gemaakt, blijkt het voor de wind te gaan. Directeuren van staatsbedrijven en van net geprivatiseerde staatsbedrijven kennen zichzelf namelijk enorme salarissen toe, zo schrijft het ministerie van arbeid in een rapport dat eveneens deze week is verschenen. Of het bedrijf wel of niet rendabel produceert, blijkt bij de vaststelling van het directiesalaris geen rol te spelen, zo hebben de onderzoekers uitgevonden. Dat sommige werknemers slecht, in natura of in het geheel niet worden betaald, staat er eveneens los van. De enige factor van belang is de beslissingsbevoegdheid van de directeur. Die is dankzij de economische hervormingen veel groter geworden.

Het rapport noemt verschillende voorbeelden. De directeur van een buizenfabriek in Volgograd betaalt zijn werknemers 200.000 roebel per maand, maar zichzelf 2,2 miljoen. Bij een machinefabriek in Ivanova krijgen de werknemers 77.000 roebel per maand en de directeur 881.000. De koers van de roebel was gisteren 1.327 tegen 1 gulden.

Voor de goede orde moet over bovengenoemde twee bedrijven nog worden vermeld dat de fabriek in Wolgograd 4,5 miljard roebel schuld heeft, terwijl die in Ivanova zich gedwongen zag zijn lager personeel deze zomer twee maanden zonder salaris naar huis te sturen.

Dat een directeurssalaris tien keer zo hoog ligt als dat van de gemiddelde werknemer is in het Westen niet ongewoon, maar in Rusland was het zeventig jaar lang taboe. Hooggeplaatsen kregen geen hoge salarissen, maar genoten privileges, zoals toegang tot speciale winkels en vakantiehuizen. Pas na de val van het communisme begonnen kwaliteiten of bevoorrechte posities zich in geld uit te drukken en ontstond er een klasse van rijke Russen.

Het rapport van het ministerie van arbeid bevestigt de uitspraken die president Jeltsin in juli deed in het dagblad Izvestia. “Sommige fabrieksdirecteuren zijn op staatskosten veranderd in Russische sjeiks”, zei de president toen. Subsidies van de overheid om bedrijven draaiende te houden en zo mogelijk te herstructureren, werden volgens Jeltsin “besteed aan ongelooflijke luxe voor managers, zoals dure auto's”. Verder zouden fabrieksdirecteuren volgens de president miljoenen dollars achterhouden om te investeren in “dubieuze ondernemingen en commerciële structuren”.

De regering bezint zich al langer op maatregelen tegen de praktijk dat directeuren van staatsbedrijven eigen dochterondernemingen opzetten en daarheen de beste machines en de meest gemotiveerde arbeiders overbrengen. Maar effectieve maatregelen tegen dit soort managers zijn nog niet genomen.

“Het is nogal logisch dat de oude nomenklatura nu rijk is geworden”, zo reageerde Izvestia-commentator Michail Berger op de onderzoeksresultaten van deze week. “Op het moment dat men eigendom begint te verdelen, krijgt degene die het dichtst bij de macht staat de beste stukken.”