Hollands Dagboek

Ton Lutz (1919, Delft), van oorsprong journalist, werd na de Tweede Wereldoorlog acteur bij het Residentietoneel te Den Haag. Vervolgens werkte hij als regisseur en atrtistiek leider bij de meeste belangrijke toneelgezelschappen. In 1968 richtte hij toneelgroep Globe op, in 1975 werd hij directeur van het Publiekstheater. Hij ontving de Defrèsneprijs en twee maal de Louis d'Or. Ton Lutz is getrouwd met de actrice Ann Hasekamp. Dezer dagen leest Lutz op radio 5 de Odysseia voor.

Vrijdag 9 september

“Als je een kind bent is het vat van je leven nog niet vol en je interesseert je alleen voor je eigen zaakjes. Als je volwassen wordt, loopt het vat over en je bent filosoof, politicus, uitvinder of kunstenaar. Dan word je oud en verzadigd en het loopt niet meer over... Je bent weer kind.” Tekst van G. Bernard Shaw uit Hartbreak House, gesproken door de 88-jarige Captain Shotover. Ik vraag me vaak af dezer dagen of mijn vat nog vol genoeg is voor al mijn activiteiten. Gisteren ging de repetitie slecht. De boel hing als los zand aan elkaar. We zijn nog niet klaar, nog lang niet. Natuurlijk niet. Je bent nooit klaar. Je moet steeds opnieuw beginnen, elke repetitie weer, elke voorstelling weer. Ik weet het wel. Er is nog hoop. Vandaag - vrijdag - een wondertje. Veel dingen vielen in de juiste groef, regisseurs Leopold Witte en George van Hoof beduidend gelukkiger dan gisteren. Het is een hoekig stuk. Psychologisch realisme helpt ons niet. Poëtisch realisme en politiek besef. Waar naturalisme (nèt ècht) plaats vindt houdt de kunst op! “Unreal but true”, zoals Orson Welles zei.

Mijn jongste dochter, Celia, afgehaald. Ze woont en werkt in Duitsland. Op het Centraal Station wachtte ze vergeefs. Vader had, in de veelheid van dingen die hem deze weken overkomen, zich vergist in het uur van aankomst: 9.51 in plaats van 8.51! Ik op het C.S., zij al thuis. Gedrieën, Ann (mijn vrouw), Celia en ik geluisterd naar vijfde aflevering van Homeros' Odysseia, verteld door een oude toneelspeler, die twee en veertig jaar geleden de blinde zanger Homeros speelde in een stuk van Thornton Wilder: By the skin of our teeth (vertaald als 'Met onze hakken over de sloot'). 't Kan verkeren.

Zaterdag

Uitslapen. Celia vertelt me in de loop van de dag dat ze een praktikum doet als heil-eurithmiste in een kliniek in Öschelbronn bij Stuttgart, en daarna een vaste aanstelling krijgt op de Lekenhof, waar ze zal werken met mensen die afwijkingen vertonen van ons, zogenaamde normale mensen. Fantastisch. Ik ben er geweest. Men praat te makkelijk over zwakzinnigen. In de 'Samen'leving, als dat woord nog betekent wat het zou moeten, staan deze mensen té alleen, conformeren zich moeilijk, dus sluit de samenleving ze té makkelijk uit. Fijn dat er mensen zijn, die in deze schepsels in de eerste plaats de mens zien. Hier niet op bekorten hoor, regering!!

Om vijf uur naar het atelier van acteur en kunstschilder Arnie Breeveld. Zijn vriend, de Surinaamse beeldhouwer Erwin de Vries, maakt een kop van mij. Bezeten man, ogen die door je heen kijken. De kop wordt mooi, zie ik nu al. Na het eten even weggezakt. Toen weer de Odysseia. Wat een prachtige vertaling van Imme Dros van deze rijke teksten van meer dan tweeduizend jaar geleden. Ik zend haar vanaf deze dagboekpagina mijn hartelijke groet.

Zondag

Hans Croiset ontvangt de prijs van de kritiek 1994 voor zijn gehele toneelwerk. Mij was verzocht de Laudatio te houden. Hij nerveus. Ik ook. Hij trekt zich terug als artistiek leider van het Nationaal Toneel. Zal, hoop ik, bevrijd van veel 'drum und drann', onbezwaard en scherper naar voren treden als acteur en regisseur. Een moedig en wijs besluit. Na de prijsuitreiking gedineerd met kopstukken en -stukjes van het Haags Theaterfestival, want 's avonds was ik een 'zomergast' in de Koninklijke Schouwburg Een avond om Ton Lutz - 75 jaar. Gevleid, ontroerd, enigszins gelukkig! Zware dag, even zo goed en even zo vrolijk! Krijn ter Braak, de maker van mijn televisie-portret, ex-student van me, dank ik voor zijn vriendschap die veelvuldig bleek op deze avond.

Maandag

Lees dat Judith Herzberg de Constantijn Huygensprijs krijgt voor haar hele letterkundig werk. Prachtige dochter van reus Abel, gelukgewenst ook door Ann. Mijn vrouw, Ann Hasekamp, speelde ooit de centrale rol in haar stuk KRAS (prachtig!) en Judith en wij hebben een paar dagen vakantie gevierd op Naxos.

In dezelfde krant lees ik: Palestijnse huizen plat voor verjoodsing Jeruzalem (sic!)

Om half elf in de Rotterdamse Schouwburg. Op de repetitie stil gestaan bij allerlei horten en stoten van afgelopen vrijdag. Inzichten gescherpt in onduidelijke cryptische teksten. Tekstanalyse aanschouwelijk maken in het gedrag van en de verhoudingen tussen de personages. Met zijn allen iets laten zien van de inertie van een samenleving, die rampen nodig heeft om wakker te worden. Mateloos boeiend. Was laat thuis. Ann en Celia zaten al te luisteren naar Homeros. Ik was te moe. Maar de cassettes staan op mijn studeerkamer. De Odysseia is geheimzinnig genoeg om meer dan een keer te lezen, of... te beluisteren, zelfs als je zelf de verteller bent.

Dinsdag.

Half tien trein naar Rotterdam. Elf uur repetitie. Beetje moe opgestaan. De dag wilde niet van mij worden. Na de lunchpauze door weet ik wat voor mysterieuze krachten geheel opgeveerd en drie grote scènes intens gerepeteerd, twee, drie, vier, vijf keer, vol gedetailleerde precisie, aangereikt door de regisseurs. Jeugdige, talentvolle actrice Tamar van den Dop (twee jaar geleden afgestudeerd toneelschool Maastricht) geeft inspirerend tegenspel. Door deze repetitiedag die ik niet kon missen 'iets' af moeten zeggen. Dat 'iets' was als commissie-lid aanwezig zijn bij de presentatie van drie ontwerpen van studenten beeldende kunst en fotografie (Sandberg Instituut en Rietveld Academie) voor een monument voor de 100-jarige Amsterdamse Stadsschouwburg. Fantasievolle ideeën waarvan er twee zijn overgebleven, die verwezenlijking verdienen. Er waren potentiële sponsors aanwezig, die ik mede had zullen toespreken. Dat doe ik dan nu maar zo, in de hoop dat ze dit dagboek onder ogen krijgen. Ook een laatste poseerzitting bij beeldhouwer Erwin de Vries kon deze middag niet doorgaan. Jammer, maar toneel is een kunst van een groep. Eén radertje weg en het raderwerk stokt. Dat mag niet, veertien dagen voor een premiere. In de trein NRCH'blads H. van Wijnen ontmoet. Bleek een Odysseia-fan, vond 't prachtig. Hij vroeg van alles over het werk en of mijn geheugen nog wel in staat was tot dit alles. Goddank kon ik hem geruststellen. Celia eet vanavond bij Anca, mijn oudste dochter. Anca was gelukkig, had zojuist haar vaste aanstelling bevestigd gekregen, als creatief begeleidster van oudere gehandicapten waar zij o.a. beweging en drama-improvisatie mee doet. Ja, ja, die dochters van me. Mijn middelste dochter is Stans. Zij is docente scenografie en vast ontwerpster voor decors en costuums bij Art en Pro van Frans Strijards. Als gast is ze nu bij het RO-theater en ontwierp decors en costuums voor Heartbreak Hour.

Ze heeft haar vader theatraal aangekleed. Ze is begaafd. Ik ben trots op haar.

Rustig gegeten, samen met Ann, mijn lieve echtgenote, mijn trouwe levensgezel, mijn actricetje (zei Tsjechow ook van zijn vrouw, leuk hè!), mijn agenda, mijn artistieke geweten. Ze ziet glashelder. Referentiekader van de bovenste plank. Ze spaart me niet. Kiss you, darling.

Woensdag

Oude man mocht vandaag uurtje later komen. Alle anderen zijn al een uur lang stevig aan de tand gevoeld in een scène waarin ik pas aan het eind opkom. Hilarische scène, om je gek te lachen. Criminaliteit als vanzelfsprekendheid. 's Middags het hele stuk doorgespeeld, sommige radertjes moeten nog wat gesmeerd, maar machine begint te lopen. Sloeg in overconcentratie (bleef zitten op de plek waar ik moest zitten na de pauze, maar 't was pas de eerste acte) maar liefst 40 pagina's over. Hilariteit. Versprekingen, (moeheid sloeg toe), slappelachsalvo's, hoort er ook bij in een bepaald stadium. Even gek doen om te ontspannen. We zijn maar mensen. Interviewer vroeg mij: Als je de rotzooi in de wereld ziet, heeft toneel dan nog zin? Ik zei: Als je de rotzooi in de wereld ziet heeft politiek dan nog zin? Is er nog wel belangstelling genoeg om door te gaan? Ja! In het verleden ligt het heden in het nu wat komen zal (De Genestet). Twee en een halfduizend jaar geschiedenis, en er wordt nog steeds liefgehad, gehaat, mishandeld, vermoord, oorlog, oorlog, oorlog. Vanaf de Griekse tragedie tot nu - 2500 jaar - theater als levensnoodzaak.

De interesse zal in golvende bewegingen gaan, groter en kleiner worden, maar nooit weggaan, alleen oppervlakkig huis-, tuin- en keukenvermaak ten spijt.

De oppervlakkigheids-vervlakking zal bij velen de hang naar diepere zaken voeden. Als een voorstelling wezenlijk en wààr is zal er publiek komen. Dat heb ik te vaak meegemaakt, en als je dat niet gelooft kun je er maar beter mee ophouden. De verantwoordelijkheid voor die waarheid ligt bij de toneelkunstenaar en de mate waarin hij letterlijk en figuurlijk 'bij de tijd is'.

P.S. weer de Odysseia beluisterd. Tiende aflevering alweer. Vind muziek en tekst steeds prachtiger in evenwicht. Fanmail vanmorgen bij de post. Als een schriftuur van meer dan tweeduizend jaar oud dat oplevert, vraag ik me maar niet af of dingen nog zin hebben. Ik ga gewoon door.

Donderdag 15 september

Kleine ramp. Stroomstoring. Trein uitgevallen, te laat en omgeleid. Zullen nooit op tijd in Rotterdam zijn. Racen naar eerste perron. Dan maar via Haarlem. Betty Schuurman en Han Oldrichs, die de rollen (grote rollen) van Hushabye en Hector spelen (heel geestig beiden) praten met volle mond, want ontbijten in trein, over het werk. Ik lees mijn tekst over en over, 't laat me niet meer los. Half uur te laat in schouwburg.

Eerste deel van repetitie viel munt ineens in de gleuf, ik kreeg grond onder de voeten, incubatietijd van afgelopen weken begint voorzichtig vruchten af te werpen. Hoop maar dat die vruchten straks eetbaar zijn en nog smaken ook. We hebben nog wat tijd. Niet veel meer, maar toch! Gelukkig.

Vanmiddag doen we weer het hele stuk. Ik ga nu naar boven. Tot gauw in het theater.