De kat van Descartes

Het verhaal gaat, dat René Descartes na uren van gepeins plotseling opsprong en verheugd uitriep: 'Cogito ergo sum' - 'Ik denk, dus ik besta'! Zijn kat, die zich al die tijd heerlijk in het zonnetje op de vensterbank had gekoesterd, sprong bij deze eruptieve beweging van schrik op en stootte daarbij een cactus om. Met een jammerlijk miauw koos hij het hazepad. Stokstijf bleef Descartes een ogenblik naar de ravage op de vensterbank kijken. Hij moet - volgens intimi, aan wie hij het voorval later vertelde - toen gedacht hebben: 'De cactus en de kat denken niet, dus zij bestaan niet!' Maar, scherpe geest als hij was, had hij weldra ingezien: 'Ik denk hen, dus ze bestaan'.

Het voorval van de cactus en de kat maakte grote indruk op Descartes en zou zijn theorieën over oorzaak en gevolg diepgaand beïnvloeden. Maar het had nog een andere kant, die slechts aan zeer weinigen bekend geworden is. 'Stel', dacht hij, 'dat de cactus en de kat konden spreken, dan zouden ze elkaar ervan beschuldigen de oorzaak van de pijn en de gebroken stengel te zijn. En vanuit hun beperkte mogelijkheid van waarneming en combinatie van oorzaak en gevolg op hun standpunt blijven staan. Partij A en B vinden beide, dat zij gelijk hadden, maar dat betekent niet, dat zij géén gelijk hebben. Nee, zij hebben op hun niveau van bewustzijn gelijk, maar niet op het mijne... ik weet wel beter, ik was de oorzaak!' Echter zoals vaak bij filosofen - het blijven wonderlijke lui- sloeg opnieuw de twijfel toe: 'Maar ... hoe kwam ik eigenlijk op die gedachte, die mij deed opspringen? God nog toe,' dacht hij, en zwijgend knielde hij neer en keek op naar de zon.

De eeuwen gingen voorbij en de filosofen en natuurkundigen vergaten, dat Descartes een gelovig man was. Vanuit hun trap van bewustzijn lijkt het integer te zeggen: 'Ik denk, dus ik bepaal', als men het heeft over normen en waarden. Maar - men hoeft er slechts een evolutiefilosoof als Teilhard de Chardin voor te bestuderen - het hoogste bewustzijn is nog niet bereikt, dat ligt in God. En Teilhard laat uit dit geloof in de evolutie, in de natuurkunde, in de techniek, in de mens en in God een ethiek voortvloeien, die een beroep doet op de mens om zijn bewustzijn te vergroten van de ander. Daardoor kan men uit het conflict naar elkaar toegroeien in het besef dat men slechts een beperkt bewustzijn heeft, zoals de cactus en de kat en mijnheer A en B uit het artikel van Herman Philipse.